૧. ઔદ્યોગિક નીતિનો ઇતિહાસ (Industrial Policy)
કોઈપણ દેશના વિકાસ માટે ઉદ્યોગો કરોડરજ્જુ સમાન છે. ભારત સરકારે સમય સમયે ઉદ્યોગો માટે નીતિઓ જાહેર કરી છે:
- ૧૯૪૮ ની નીતિ: ભારતની સૌ પ્રથમ ઔદ્યોગિક નીતિ, જેમાં ‘મિશ્ર અર્થતંત્ર’ સ્વીકારાયું.
- ૧૯૫૬ ની નીતિ: તેને ‘ભારતનું આર્થિક બંધારણ’ કહેવાય છે. જેમાં ભારે ઉદ્યોગો પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો અને જાહેર ક્ષેત્ર (PSUs) ને પ્રાધાન્ય અપાયું.
- ૧૯૯૧ ની નીતિ (LPG): ઉદ્યોગો માટે ‘લાઈસન્સ રાજ’ એટલે કે લાઈસન્સ લેવાની અનિવાર્યતા નાબૂદ કરવામાં આવી (મોટાભાગના ઉદ્યોગો માટે).
- ત્રણ મુખ્ય સુધારા: ઉદારીકરણ (Liberalization), ખાનગીકરણ (Privatization) અને વૈશ્વિકીકરણ (Globalization).
૨. જાહેર ક્ષેત્રના સાહસો (PSUs) અને દરજ્જો
સરકારી કંપનીઓને તેમના નફા અને કદના આધારે ખાસ દરજ્જા આપવામાં આવે છે:
૧. મહારત્ન (Maharatna): જે કંપનીનો સરેરાશ વાર્ષિક નફો ૨,૫૦૦ કરોડથી વધુ હોય (દા.ત. ONGC, NTPC, BHEL). તેમને સ્વાયત્તતા વધુ મળે છે.
૨. નવરત્ન (Navratna): મહારત્ન પછીનો બીજો મોટો દરજ્જો (દા.ત. HAL, OIL).
૩. મિનીરત્ન (Miniratna): નાના કદની સરકારી કંપનીઓ જે નફામાં હોય.
- ડિવેસ્ટમેન્ટ: સરકારી હિસ્સો ખાનગી હાથમાં વેચવાની પ્રક્રિયા.
૩. MSME: સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો
ભારતના અર્થતંત્રમાં સૌથી વધુ રોજગારી આપતું ક્ષેત્ર MSME છે. સરકાર દ્વારા ૨૦૨૦ માં નવી વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે (રોકાણ અને ટર્નઓવરના આધારે):
૧. સૂક્ષ્મ (Micro): રોકાણ < ૧ કરોડ, ટર્નઓવર < ૫ કરોડ.
૨. લઘુ (Small): રોકાણ < ૧૦ કરોડ, ટર્નઓવર < ૫૦ કરોડ.
૩. મધ્યમ (Medium): રોકાણ < ૫૦ કરોડ, ટર્નઓવર < ૨૫૦ કરોડ.
- ઉદ્યમ પોર્ટલ: MSME ના રજીસ્ટ્રેશન માટેનું ઓનલાઈન પોર્ટલ.
- મહત્વ: દેશની જીડીપીમાં ૩૦% અને નિકાસમાં ૪૫-૫૦% હિસ્સો MSME નો છે.
૪. ૮ કોર (મુખ્ય) ઉદ્યોગો (Core Industries)
ભારતના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન સૂચકાંક (IIP) માં ૮ મુખ્ય ઉદ્યોગોનો હિસ્સો લગભગ ૪૦% છે:
૧. કોલસો (Coal)
૨. ક્રૂડ ઓઈલ (Crude Oil)
૩. કુદરતી ગેસ (Natural Gas)
૪. રિફાઇનરી ઉત્પાદનો (કેરોસીન, પેટ્રોલ વગેરે)
૫. ખાતર (Fertilizers)
૬. સ્ટીલ / લોખંડ
૭. સિમેન્ટ
૮. વીજળી (Electricity)
- IIP સૂચકાંક: ઉદ્યોગોની વૃદ્ધિ માપવા માટે NSO દ્વારા બહાર પાડવામાં આવે છે.
૫. ઉદ્યોગ પ્રોત્સાહન યોજનાઓ
- મેક ઇન ઇન્ડિયા (૨૦૧૪): ભારતને વૈશ્વિક મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ બનાવવાનો ઉદ્દેશ્ય.
- PLI સ્કીમ (Production Linked Incentive): જે કંપનીઓ ઉત્પાદન વધારે તેમને સરકાર દ્વારા નાણાકીય પ્રોત્સાહન મળવું.
- SEZ (Special Economic Zone): નિકાસ વધારવા માટે ટેક્સ ફ્રી કે ઓછા ટેક્સ વાળા ખાસ વિસ્તારો.
- SIR (Special Investment Region): ગુજરાતમાં ધોલેરા (Dholera) SIR એ વિશ્વનું આધુનિક ઔદ્યોગિક શહેર બની રહ્યું છે.
- સ્ટાર્ટ-અપ ઇન્ડિયા: નવા ઉદ્યોગ સાહસિકો ને છૂટછાટો અને ફંડ પૂરું પાડવું.
૬. ગુજરાતના ઉદ્યોગો: ભારતનું પાવરહાઉસ
ગુજરાત ભારતના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં ૧૮% થી વધુ હિસ્સો ધરાવે છે.
- ડાયમંડ સિટી: સુરત (વિશ્વના ૯૦% હીરાનું પોલિશિંગ).
- પેટ્રોકેમિકલ્સ: જામનગર (રિલાયન્સની દુનિયાની મોટી રિફાઇનરી).
- સિરામિક: મોરબી (એશિયાનું હબ).
- દવા (Pharmaceuticals): ભારતની ૩૦% દવાઓ ગુજરાતમાં બને છે.
- ટેક્સટાઈલ: અમદાવાદ (માન્ચેસ્ટર ઓફ ઈન્ડિયા).
