રસાયણ વિજ્ઞાનના પાયાના ખ્યાલો: તત્વો, એસિડ અને સંયોજનો

૧. પરમાણુ અને તેનું બંધારણ

દ્રવ્યનો સૌથી નાનો અવિભાજ્ય કણ ‘પરમાણુ’ (Atom) છે.

• પ્રોટોન (+): કેન્દ્રમાં હોય છે, ધન વીજભારિત.
• ન્યુટ્રોન (તટસ્થ): કેન્દ્રમાં હોય છે, કોઈ વીજભાર નથી.
• ઇલેક્ટ્રોન (-): કેન્દ્રની આસપાસ કક્ષાઓમાં ફરે છે, ઋણ વીજભારિત.
• આવર્ત કોષ્ટક: હેનરી મોસલેએ ‘આધુનિક આવર્ત કોષ્ટક’ આપ્યું, જેમાં તત્વોને તેમના પરમાણુ ક્રમાંક મુજબ ગોઠવવામાં આવ્યા છે.

૨. ધાતુ અને અધાતુ (Metals & Non-metals)

• ધાતુઓ: મજબૂત, ચળકતી અને વિદ્યુતની સુવાહક હોય છે.
• પારો (Mercury): એકમાત્ર ધાતુ જે ઓરડાના તાપમાને પ્રવાહી છે.
• સોનું: સૌથી વધુ ટીપાઉ અને ખેંચાઉ ધાતુ.
• અધાતુઓ: મોટે ભાગે વાયુ કે ઘન હોય છે.
• બ્રોમિન: એકમાત્ર અધાતુ જે પ્રવાહી સ્વરૂપે મળે છે.
• હિરો: કાર્બનનું અધાતુ સ્વરૂપ, જે સૌથી સખત કુદરતી પદાર્થ છે.

૩. એસિડ, બેઝ અને pH મૂલ્ય

• એસિડ: સ્વાદે ખાટા હોય અને ભૂરા લિટમસ પેપરને લાલ બનાવે (ACID -> Blue to Red).
• બેઝ: સ્વાદે તૂરા હોય અને લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવે.
• pH સ્કેલ: ૦ થી ૧૪ સુધીનો હોય છે.
• pH < 7: એસિડિક
• pH = 7: તટસ્થ (શુદ્ધ પાણી)
• pH > 7: બેઝિક (લોહીનું pH આશરે ૭.૪ છે).

૫. મિશ્રધાતુઓ (Alloys)

બે કે તેથી વધુ ધાતુઓના મિશ્રણને મિશ્રધાતુ કહેવાય:

• પિત્તળ (Brass): તાંબું + જસત (Cu + Zn).
• કાંસું (Bronze): તાંબું + ક્લાઈ (Cu + Sn).
• સ્ટેનલેસ સ્ટીલ: લોખંડ + ક્રોમિયમ + નિકલ.
• ટાંકા (Solder): સીસું + ક્લાઈ.