star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૧. ISRO નો ઉદય અને ઇતિહાસ
ભારતીય અંતરીક્ષ અનુસંધાન સંગઠન (ISRO) ની સ્થાપના ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૬૯ ના રોજ કરવામાં આવી હતી. તેના પિતામહ ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ હતા.
- થુમ્બા (Thumba): ૧૯૬૩ માં કેરળના થુમ્બા ખાતેથી ભારતનું પ્રથમ નાનું રોકેટ 'નાઈકી-અપાચે' લોન્ચ થયું હતું.
- આર્યભટ્ટ (Aryabhata): ૧૯ એપ્રિલ, ૧૯૭૫ માં સોવિયેત રશિયાની મદદથી ભારતનો પ્રથમ ઉપગ્રહ લોન્ચ થયો.
- વિભાગ (DoS): અંતરીક્ષ વિભાગ સીધો પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય (PMO) હેઠળ આવે છે.
- હેડક્વાર્ટર: બેંગલુરુ, કર્ણાટક.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૨. લોન્ચ વ્હીકલ એટલે કે ‘રોકેટ’ ની દુનિયા
ISRO પાસે વિવિધ શ્રેણીના રોકેટ છે:
૧. PSLV (Polar Satellite Launch Vehicle): ભારતનું સૌથી સફળ રોકેટ, જેણે ૧૦૪ ઉપગ્રહો એકસાથે લોન્ચ કરીને રેકોર્ડ બનાવ્યો હતો.
૨. GSLV (Geosynchronous Launch Vehicle): ભારે ઉપગ્રહોને ઊંચી કક્ષામાં મુકવા માટે વપરાય છે. તેમાં ‘ક્રાયોજેનિક એન્જિન’ નો ઉપયોગ થાય છે.
૩. LVM3 (Launch Vehicle Mark-III): ભારતનું ‘બાહુબલી’ રોકેટ, જે ચંદ્રયાન-૩ ને લઈ ગયું હતું.
૪. SSLV (Small Satellite Launch Vehicle): નાના ઉપગ્રહોને ઝડપથી અને સસ્તામાં લોન્ચ કરવા માટે નવું વિકસિત કરાયેલું રોકેટ.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૩. ચંદ્રયાન મિશન (Lunar Missions)
- ચંદ્રયાન-૧ (૨૦૦૮): ચંદ્ર પર પાણીના અણુઓની શોધ કરી.
- ચંદ્રયાન-૨ (૨૦૧૯): ઓર્બિટર સફળ રહ્યું પણ લેન્ડર 'વિક્રમ' સોફ્ટ લેન્ડિંગ ન કરી શક્યું.
- ચંદ્રયાન-૩ (૨૦૨૩): ૨૩ ઓગસ્ટ ૨૦૨૩ ના રોજ ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ (South Pole) પર સફળ ઉતરાણ કરનાર ભારત દુનિયાનો પ્રથમ દેશ બન્યો. આ સ્થળને 'શિવ શક્તિ પોઈન્ટ' નામ અપાયું.
- રોવર (Pragyan): ૬ પૈડાં વાળું રોવર જેણે ચંદ્રની સપાટી પર અશોક સ્તંભની છાપ પાડી.
૪. આદિત્ય-L૧ અને સૂર્યનો અભ્યાસ
- ભારતનું પ્રથમ સૌર મિશન આદિત્ય-L૧ (Aditya-L1) ૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૩ ના રોજ લોન્ચ થયું.
- તેને પૃથ્વીથી ૧૫ લાખ કિમી દૂર Lagrange Point 1 (L1) પર સ્થાપિત કરાયું છે.
- તેનો હેતુ સૂર્યના 'કોરોના', સૂર્યના પવનો અને જ્વાળાઓનો અભ્યાસ કરવાનો છે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૫. મંગળયાન (MOM) અને નેવિગેશન
- મંગળયાન (૨૦૧૩): પ્રથમ પ્રયત્ને મંગળની કક્ષામાં પહોંચનાર ભારત વિશ્વનો પ્રથમ દેશ બન્યો. હોલીવૂડની ફિલ્મ કરતા પણ સસ્તા બજેટમાં આ મિશન પૂર્ણ થયું હતું.
- નવિક (NavIC): ભારતની પોતાની GPS સિસ્ટમ (IRNSS). તેમાં ૮ ઉપગ્રહો છે જે ભારત અને આસપાસના ૧૫૦૦ કિમી સુધી સચોટ સ્થિતિ બતાવે છે.
- ગગન (GAGAN): વિમાનોના નેવિગેશન માટે એરપોર્ટ ઓથોરિટી અને ઇસરોનો સંયુક્ત પ્રોજેક્ટ.
૬. ભાવિ મિશન (Upcoming Missions)
- ગગનયાન (Gaganyaan): ભારતનું પ્રથમ માનવ અંતરીક્ષ મિશન.
- શુક્રયાન-૧: શુક્ર (Venus) ગ્રહનો અભ્યાસ કરવા માટે.
- નિસાર (NISAR): ISRO અને NASA નું સંયુક્ત રડાર મિશન જે પૃથ્વીની સપાટીનું બારીકાઈથી અવલોકન કરશે.
