star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૧. વિટામીન (Vitamin) એટલે શું?
વિટામીન એ કાર્બનિક સંયોજનો છે જે શરીરના સામાન્ય વિકાસ અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ માટે અતિ આવશ્યક છે.
- શોધ: ૧૯૧૨ માં હોપકિન્સ દ્વારા શોધ થઈ અને 'ફંક' (Casimir Funk) એ તેને 'વિટામીન' નામ આપ્યું.
- આપણું શરીર મોટાભાગના વિટામીન બનાવી શકતું નથી, તેથી તેને ખોરાક દ્વારા લેવા પડે છે.
- વર્ગીકરણ: દ્રાવ્યતાના આધારે બે પ્રકાર છે: ૧. ચરબીમાં દ્રાવ્ય (A, D, E, K) અને ૨. પાણીમાં દ્રાવ્ય (B અને C).
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૨. ચરબીમાં દ્રાવ્ય વિટામીન્સ (Fat Soluble)
- વિટામીન A (Retinol): દ્રષ્ટિ અને ત્વચા માટે. ઉણપથી 'રતાંધળાપણું' (Night Blindness) થાય. ગાજર અને પપૈયા મુખ્ય સ્ત્રોત.
- વિટામીન D (Calciferol): સૂર્યપ્રકાશ દ્વારા ત્વચામાં બને છે. હાડકાં માટે જરૂરી. ઉણપથી 'રકેટ્સ' (Rickets - સુકતાન) થાય.
- વિટામીન E (Tocopherol): પ્રજનન શક્તિ અને એન્ટી-ઓક્સિડન્ટ તરીકે. ‘બ્યુટી વિટામીન’ તરીકે ઓળખાય.
- વિટામીન K (Phylloquinone): લોહી ગંઠાઈ જવાની (Clotting) પ્રક્રિયા માટે અનિવાર્ય. ઘા વાગ્યા પછી લોહી વહેતું રોકે છે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૩. પાણીમાં દ્રાવ્ય વિટામીન્સ (Water Soluble)
- વિટામીન C (Ascorbic Acid): ખાટાં ફળો (લીંબુ, આમળા) માંથી મળે. રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે. ઉણપથી 'સ્કર્વી' (Scurvy - પેઢામાંથી લોહી નીકળવું) થાય.
- વિટામીન B-Complex:
- B1 (Thiamine): બેરી-બેરી રોગ.
- B2 (Riboflavin): મોઢામાં ચાંદા.
- B3 (Niacin): પેલેગ્રા (Pellagra).
- B9 (Folic Acid): રક્તકણો બનાવવામાં મદદ.
- B12 (Cyanocobalamin): એનીમિયા (પાંડુરોગ) અટકાવે. આમાં 'કોબાલ્ટ' ધાતુ હોય છે.
૪. મહત્વપૂર્ણ ટેબલ: રાસાયણિક નામો
| વિટામીન | રાસાયણિક નામ | ઉણપનો રોગ |
| :--- | :--- | :--- |
| A | રેટિનોલ | રતાંધળાપણું |
| B1 | થાયમીન | બેરી-બેરી |
| C | એસ્કોર્બિક એસિડ | સ્કર્વી |
| D | કેલ્સિફેરોલ | રકેટ્સ |
| E | ટોકોફેરોલ | પ્રજનન ક્ષમતામાં ઘટાડો |
| K | ફિલોક્વિનોન | લોહી ગંઠાઈ જવામાં અવરોધ |
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૫. ખનિજ ક્ષારો (Minerals) ની ભૂમિકા
- કેલ્શિયમ: હાડકાં અને દાંત માટે.
- આયર્ન (લોહતત્વ): હિમોગ્લોબિન બનાવવા. ઉણપથી એનીમિયા થાય. પાલકની ભાજી શ્રેષ્ઠ સ્ત્રોત.
- આયોડિન: થાયરોઇડ ગ્રંથિ માટે. ઉણપથી 'ગોઇટર' (Goitre - ગળાનો સોજો) થાય.
- પોટેશિયમ: સ્નાયુઓના સંકોચન અને બ્લડ પ્રેશર માટે.
૬. સ્વસ્થ જીવન માટે ટિપ્સ
સમતોલ આહાર એટલે કે જેમાં પ્રોબાયોટીક્સ, ફાઈબર, પ્રોટીન અને વિટામીન્સ પૂરતી માત્રામાં હોય. ફળોને કાપ્યા પછી ધોવાથી વિટામીન C દૂર થઈ શકે છે, તેથી પહેલાં ધોઈ લેવા જોઈએ. વધુ પડતું રાંધવાથી પણ વિટામીન C નાશ પામે છે.
