star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૧. હાડપિંજર તંત્ર (Skeletal System)
માનવ શરીરનો આકાર અને મજબૂતી હાડકાં પર નિર્ભર છે.
- સંખ્યા: પુખ્ત મનુષ્યમાં ૨૦૬ હાડકાં હોય છે, જ્યારે નવજાત બાળકમાં ૩૦૦ થી વધુ હોય છે જે સમય જતાં જોડાઈ જાય છે.
- સૌથી લાંબુ હાડકું: ફીમર (Femur - સાથળનું હાડકું).
- સૌથી નાનું હાડકું: સ્ટેપ્સ (Stapes - કાનનું હાડકું).
- સાંધા: મિજાગરા સાંધા (ઢીંચણ) અને ઉખળી સાંધા (ગરદન).
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૨. પાચન તંત્ર (Digestive System)
ખોરાકનું પાચન મુખથી શરૂ થાય છે.
- મુખ: લાળ ગ્રંથિમાંથી ‘ટાયલીન’ (એમાઈલેઝ) ઉત્પન્ન થાય છે જે સ્ટાર્ચનું પાચન કરે છે.
- જઠર (Stomach): મંદ હાઈડ્રોક્લોરિક એસિડ (HCl) અને પેપ્સિન પ્રોટીનનું પાચન કરે છે.
- નાનું આંતરડું: ખોરાકના શોષણનું મુખ્ય કેન્દ્ર. અહીં લિપિડ્સ અને કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ સંપૂર્ણ પાચન પામે છે.
- યકૃત (Liver): શરીરની સૌથી મોટી ગ્રંથિ, જે પિત્તરસ (Bile juice) બનાવે છે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૩. રુધિરાભિસરણ તંત્ર (Circulatory System)
- હૃદય: ૪ ખંડો ધરાવે છે (બે કર્ણકો અને બે ક્ષેપકો). તે લોહીને પમ્પ કરે છે.
- રક્તના પ્રકારો:
- RBC (રક્તકણો): આયુષ્ય ૧૨૦ દિવસ. હિમોગ્લોબિન ઓક્સિજનનું વહન કરે છે.
- WBC (શ્વેતકણો): શરીરના સૈનિકો, રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે.
- પ્લેટલેટ્સ: લોહી ગંઠાવવામાં મદદ કરે છે.
- બ્લડ ગ્રૂપ: A, B, AB (સર્વગ્રાહી), O (સર્વદાતા). શોષક: લેન્ડસ્ટેઇનર.
૪. ચેતાતંત્ર (Nervous System)
મગજ એ શરીરનું કમાન્ડ સેન્ટર છે.
- બૃહદમસ્તિષ્ક (Cerebrum): વિચારવા, યાદશક્તિ અને બુદ્ધિનું કેન્દ્ર.
- અનુમસ્તિષ્ક (Cerebellum): શરીરનું સંતુલન જાળવવાનું કાર્ય.
- લંબમજજા (Medulla): હૃદયના ધબકારા અને શ્વાસોશ્વાસ જેવી અનૈચ્છિક ક્રિયાઓનું નિયંત્રણ.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૫. અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ (Endocrine System)
- પિટ્યુટરી ગ્રંથિ: મગજના તળિયે, ‘માસ્ટર ગ્લેન્ડ’ કહેવાય છે.
- થાયરોઇડ ગ્રંથિ: ગળામાં, થાયરોક્સિન બનાવે છે.
- સ્વાદુપિંડ (Pancreas): ઇન્સ્યુલિન બનાવે છે, જે લોહીમાં શર્કરાનું પ્રમાણ જાળવે છે.
- એડ્રિનલ ગ્રંથિ: કટોકટી વખતે ‘લડો યા ભાગો’ (Fight or Flight) હોર્મોન ઉત્પન્ન કરે છે.
૬. શ્વસન અને ઉત્સર્જન
ફેફસાં લોહીને શુદ્ધ કરે છે (CO2 કાઢી ઓક્સિજન ભેળવે છે). કિડની (મૂત્રપિંડ) લોહીને ગાળવાનું કાર્ય કરે છે. કિડનીના રચનાત્મક એકમને ‘નેફ્રોન’ (Nephron) કહેવામાં આવે છે.
