star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
બંગાળના ભાગલા (૧૯૦૫)
લોર્ડ કર્ઝન એ ૧૯૦૫ માં બંગાળના ભાગલા પાડવાની જાહેરાત કરી.
- સરકારી કારણ: વહીવટી સરળતા.
- વાસ્તવિક કારણ: બંગાળ એ ભારતીય રાષ્ટ્રવાદનું કેન્દ્ર હતું, તેને તોડવા માટે હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતામાં તિરાડ પાડવી.
- ૧૬ ઓક્ટોબર ૧૯૦૫ ના રોજ ભાગલા અમલમાં આવ્યા, જેને આખા બંગાળમાં 'શોક દિવસ' તરીકે મનાવવામાં આવ્યો. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના સૂચનથી લોકોએ 'રક્ષાબંધન' દ્વારા એકતા દર્શાવી.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
સ્વદેશી અને બહિષ્કાર આંદોલન
ભાગલાના વિરોધમાં 'સ્વદેશી આંદોલન' શરૂ થયું, જેના મુખ્ય પાસાઓ હતા:
- બહિષ્કાર: વિદેશી કાપડ, ખાંડ અને મીઠાનો ત્યાગ કરવો. વિદેશી માલની હોળી કરવામાં આવી.
- સ્વદેશી: ભારતની બનેલી વસ્તુઓ વાપરવી. અનેક ભારતીય ઉદ્યોગો (જેમ કે બંગાળ કેમિકલ્સ) ની શરૂઆત થઈ.
- રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ: અંગ્રેજી શાળાઓ છોડી ભારતીય શાળાઓમાં જવું. 'નેશનલ કાઉન્સિલ ઓફ એજ્યુકેશન' ની સ્થાપના થઈ.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
જહાલવાદ (Extremism) નો ઉદય: લાલ-બાલ-પાલ
મવાળવાદીઓની નરમ નીતિ સામે 'જહાલવાદી' નેતાઓ સક્રિય થયા:
- લાલા લાજપત રાય (પંજાબનો સિંહ), બાળ ગંગાધર તિળક (લોકમાન્ય) અને બિપિનચંદ્ર પાલ (બંગાળ).
- તિળકે સૂત્ર આપ્યું: "સ્વરાજ મારો જન્મસિદ્ધ અધિકાર છે અને હું તેને લઈને જ જંપીશ."
- તેમણે ગણેશ ઉત્સવ અને શિવાજી ઉત્સવ દ્વારા લોકોને સંગઠિત કર્યા.
સુરત વિભેદન (Surat Split - ૧૯૦૭)
૧૯૦૭ માં સુરત ખાતે કોંગ્રેસનું અધિવેશન ભરાયું. અહીં મવાળવાદીઓ અને જહાલવાદીઓ વચ્ચે આંદોલનની પદ્ધતિ અને પ્રમુખપદ બાબતે વિવાદ થયો.
- પરિણામે, કોંગ્રેસના બે ભાગલા પડ્યા. જહાલવાદીઓને કોંગ્રેસમાંથી બહાર કરવામાં આવ્યા. અધિવેશનના પ્રમુખ રાસબિહારી ઘોષ હતા.
આંદોલનની અસર અને અંત
સ્વદેશી આંદોલન એ ભારતનું પ્રથમ 'સમૂહ આંદોલન' (Mass Movement) હતું.
- કવિ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે 'આમાર સોનાર બાંગ્લા' ગીત લખ્યું.
- છેવટે, ૧૯૧૧ માં દિલ્હી દરબાર માં બંગાળના ભાગલા રદ કરવામાં આવ્યા અને ભારતની રાજધાની કલકત્તાથી દિલ્હી ખસેડાઈ.
