star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
આંદોલનની પૂર્વભૂમિકા અને ઠરાવ
ક્રિપ્સ મિશનની નિષ્ફળતા પછી ગાંધીજીએ અંગ્રેજોને ભારત છોડવા માટે અંતિમ આદેશ આપ્યો.
- વર્ધા ઠરાવ (જુલાઈ ૧૯૪૨): કોંગ્રેસ કારોબારી સમિતિએ 'ભારત છોડો' ના પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી.
- ૮ ઓગસ્ટ ૧૯૪૨: મુંબઈના ગોવાલિયા ટેન્ક મેદાન (હવે ઓગસ્ટ ક્રાંતિ મેદાન) ખાતે અખિલ ભારતીય કોંગ્રેસ સમિતિએ 'ભારત છોડો' નો ઐતિહાસિક ઠરાવ પસાર કર્યો.
- ગાંધીજીએ આ રાત્રે પ્રખ્યાત મંત્ર આપ્યો: "કરો યા મરો" (Do or Die).
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
ઓપરેશન ઝીરો અવર (Operation Zero Hour)
સરકારે આંદોલન આત્મઘાતી રીતે દબાવવા માટે ૯ ઓગસ્ટની વહેલી સવારે મોટાભાગના નેતાઓની ધરપકડ કરી.
- ગાંધીજીને આગાખાન પેલેસ (પુણે) માં અને નહેરુ-પટેલને અહમદનગરના કિલ્લા માં જેલવાસ આપવામાં આવ્યો.
- નેતાઓની ધરપકડ થતા આંદોલન 'નેતૃત્વવિહીન' બન્યું છતાં સમગ્ર ભારતની જનતા સ્વયંભૂ રસ્તા પર ઉતરી આવી.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
ભૂગર્ભ પ્રવૃત્તિઓ અને રેડિયો
બહાર રહેલા નેતાઓએ ગુપ્ત રીતે આંદોલન ચલાવ્યું:
- અરુણા આસફ અલી: ૯ ઓગસ્ટે ગોવાલિયા ટેન્ક પર તિરંગો લહેરાવ્યો.
- ઉષા મહેતા: મુંબઈથી 'ગુપ્ત કોંગ્રેસ રેડિયો' ચલાવી ભારતભરમાં સમાચાર પહોંચાડ્યા.
- જયપ્રકાશ નારાયણ: હજારીબાગ જેલમાંથી ભાગીને 'આઝાદ દસ્તો' બનાવી ક્રાંતિ ચાલુ રાખી.
સમાંતર સરકારો (Parallel Governments)
દેશના કેટલાક ભાગોમાં અંગ્રેજી શાસન ખતમ કરી ભારતીયોએ પોતાની સરકાર સ્થાપી:
- બલિયા (યુપી): ચિત્તુ પાંડે દ્વારા પ્રથમ સમાંતર સરકાર.
- તામલુક (બંગાળ): 'જાતીય સરકાર' ની સ્થાપના.
- સાતારા (મહારાષ્ટ્ર): નાના પાટીલ દ્વારા સૌથી લાંબો સમય ચાલનારી 'પ્રતિ સરકાર'.
આંદોલનની અસરો
જોકે આંદોલનને કચડી નાખવામાં આવ્યું, પણ તેણે સાબિત કરી દીધું કે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના દિવસો હવે ગણાઈ રહ્યા છે. વિશ્વયુદ્ધ પછી આ આંદોલનની અસરે જ અંગ્રેજોને ભારત છોડવા મજબૂર કર્યા.
