star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
મોર્લે-મિન્ટો સુધારા (૧૯૦૯)
૧૯૦૯ માં બ્રિટિશ સરકારે 'ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ એક્ટ' પસાર કર્યો, જે મોર્લે-મિન્ટો સુધારા તરીકે ઓળખાય છે.
- જ્હોન મોર્લે: ભારત મંત્રી (Secretary of State).
- લોર્ડ મિન્ટો: ભારતનો વાઈસરોય.
- પસંદગી મતાધિકાર (Separate Electorate): મુસ્લિમો માટે અલગ મતાધિકાર આપવામાં આવ્યો, જે ભારતમાં કોમવાદનો પાયો બન્યો.
- એસ.પી. સિન્હા: વાઈસરોયની એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલમાં નિમણૂક પામનાર પ્રથમ ભારતીય સભ્ય બન્યા.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
લખનૌ કરાર (૧૯૧૬)
૧૯૧૬ માં લખનૌ અધિવેશન ઐતિહાસિક હતું:
- કોંગ્રેસની એકતા: ૧૯૦૭ માં વિખૂટા પડેલા મવાળવાદીઓ અને જહાલવાદીઓ (તિળક) એક થયા.
- કોંગ્રેસ-લીગ સમજૂતી: કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગે સાથે મળીને સરકાર સમક્ષ માંગણીઓ મૂકવાનું નક્કી કર્યું.
- કોંગ્રેસે મુસ્લિમો માટેના 'અલગ મતાધિકાર' નો સ્વીકાર કર્યો, જે એક મહત્ત્વનો રાજકીય વળાંક હતો.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
હોમરૂલ લીગ આંદોલન (૧૯૧૬)
આયર્લેન્ડના આંદોલન પરથી ભારતમાં પણ 'હોમરૂલ' (સ્વશાસન) ની માંગણી શરૂ થઈ:
- બાળ ગંગાધર તિળકની લીગ: એપ્રિલ ૧૯૧૬ માં પુણેમાં સ્થાપના. મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક અને મધ્ય પ્રાંતમાં સક્રિય.
- એની બેસન્ટની લીગ: સપ્ટેમ્બર ૧૯૧૬ માં અડયાર (મદ્રાસ) માં સ્થાપના. દેશના બાકીના ભાગોમાં સક્રિય.
- આ આંદોલને દેશના સામાન્ય લોકોમાં આત્મવિશ્વાસ અને જાગૃતિ પેદા કરી.
ઓગસ્ટ ઘોષણા (૧૯૧૭)
હોમરૂલ આંદોલનની તીવ્રતા જોઈને ભારત મંત્રી મોન્ટેગ્યુએ ૨૦ ઓગસ્ટ ૧૯૧૭ ના રોજ બ્રિટિશ સંસદમાં જાહેરાત કરી કે, અંગ્રેજ સરકારનો ઉદ્દેશ્ય ભારતમાં ધીરે-ધીરે સ્વશાસિત સંસ્થાઓનો વિકાસ કરવાનો છે.
સુધારાઓની ટીકા
મોર્લે-મિન્ટો સુધારાએ મુસ્લિમોને ખુશ કર્યા પણ ભારતીય રાષ્ટ્રીયતામાં ભાગલા પાડ્યા. મિન્ટોને 'કોમવાદી મતદાર મંડળના પિતા' (Father of Communal Electorate) ગણવામાં આવે છે.
