star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
રાષ્ટ્રવાદના ઉદયના કારણો
ભારતમાં ૧૯મી સદીના અંતમાં રાષ્ટ્રીય ચેતના જાગૃત થઈ, જેના મુખ્ય કારણો હતા:
- કેન્દ્રીય વહીવટ: અંગ્રેજોએ આખા ભારતને એક શાસન હેઠળ લાવ્યું, જેથી લોકોમાં એકતાની ભાવના જાગી.
- પાશ્ચાત્ય શિક્ષણ: અંગ્રેજી શિક્ષણથી લોકો લોકશાહી, સ્વાતંત્ર્ય અને સમાનતા જેવા વિચારોના સંપર્કમાં આવ્યા.
- રેલવે અને ટેલિગ્રાફ: આધુનિક સંદેશાવ્યવહારથી દેશના વિવિધ ભાગોના લોકો એકબીજાની નજીક આવ્યા.
- અખબારો અને સાહિત્ય: પ્રેસના માધ્યમથી અન્યાયી બ્રિટિશ નીતિઓનો પર્દાફાશ થયો.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
કોંગ્રેસ પૂર્વેની મહત્વની સંસ્થાઓ
કોંગ્રેસની સ્થાપના પહેલા પણ કેટલીક સંસ્થાઓ જાગૃતિનું કામ કરતી હતી:
- પૂના સાર્વજનિક સભા (૧૮૭૦): એમ.જી. રાનડે દ્વારા સ્થાપના.
- ઈન્ડિયન એસોસિએશન ઓફ કલકત્તા (૧૮૭૬): સુરેન્દ્રનાથ બેનર્જી અને આનંદ મોહન બોઝ દ્વારા સ્થાપના.
- મદ્રાસ મહાજન સભા (૧૮૮૪): વી. રાઘવાચારી અને અન્યો દ્વારા.
- બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી એસોસિએશન (૧૮૮૫): ફિરોઝશાહ મહેતા અને કે.ટી. તેલંગ દ્વારા.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ (INC) ની સ્થાપના
ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસની સ્થાપના ડિસેમ્બર ૧૮૮૫ માં કરવામાં આવી.
- સ્થાપક: એ. ઓ. હ્યુમ (A.O. Hume) - નિવૃત્ત બ્રિટિશ અધિકારી.
- પ્રથમ અધિવેશન: ૨૮-૩૧ ડિસેમ્બર ૧૮૮૫ ના રોજ મુંબઈની ગોકુલદાસ તેજપાલ સંસ્કૃત કોલેજ માં ભરાયું.
- પ્રથમ પ્રમુખ: વ્યોમેશચન્દ્ર બેનર્જી (W.C. Bonnerjee).
- કુલ ૭૨ પ્રતિનિધિઓએ ભાગ લીધો હતો.
- મૂળ આ અધિવેશન પૂનામાં યોજાવાનું હતું, પરંતુ પ્લેગને કારણે મુંબઈ ખસેડવામાં આવ્યું.
સેફ્ટી વાલ્વ થીયરી (Safety Valve Theory)
લાલા લાજપત રાય અને ક્રાંતિકારીઓનું માનવું હતું કે અંગ્રેજોએ ભારતના વધતા જતા અસંતોષને શાંત કરવા માટે કોંગ્રેસની સ્થાપના કરી હતી, જેથી ૧૮૫૭ જેવો મોટો વિપ્લવ ફરી ન થાય. આને 'સેફ્ટી વાલ્વ' નો સિદ્ધાંત કહેવાય છે.
કોંગ્રેસના શરૂઆતના ઉદ્દેશ્યો
- ભારતની વિવિધ પ્રજાઓ વચ્ચે મૈત્રી અને એકતા જાળવવી.
- દેશની જનતાની રાજકીય અને સામાજિક મુશ્કેલીઓ સરકાર સમક્ષ રજૂ કરવી.
- આવનારા વર્ષોના રાષ્ટ્રીય કાર્યોની રૂપરેખા તૈયાર કરવી.
