૧. ગુજરાતનું માર્ગ પરિવહન (Road Transport)
ગુજરાત માર્ગ પરિવહનની દૃષ્ટિએ ભારતનું અત્યંત વિકસિત રાજ્ય છે. રાજ્યમાં નેશનલ હાઈવે, સ્ટેટ હાઈવે અને પંચાયત માર્ગોનું મજબૂત જાળ બિછાવેલું છે. ગુજરાત સ્ટેટ રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ કોર્પોરેશન (GSRTC) એ ૧ મે ૧૯૬૦ થી કાર્યરત છે અને તે મુસાફરોની સેવામાં 'એસ.ટી.' (S.T. - State Transport) તરીકે લોકપ્રિય છે.
ગુજરાતમાંથી અનેક મહત્વના નેશનલ હાઈવે પસાર થાય છે, જેમાં NH-48 (જૂનો NH-8) અમદાવાદ-મુંબઈ માર્ગ સૌથી વ્યસ્ત છે. રાજ્યમાં 'ગોલ્ડન ક્વાડ્રિલેટરલ' (સુવર્ણ ચતુર્ભુજ) પ્રોજેક્ટ હેઠળના રસ્તાઓ પણ પસાર થાય છે. અમદાવાદ-વડોદરા 'એક્સપ્રેસ વે' (NE-1) પશ્ચિમ ભારતનો પ્રથમ આધુનિક હાઈવે હતો.
ગ્રામીણ વિસ્તારોને જોડવા માટે 'કિસાન પથ' અને સરહદી વિસ્તારો માટે 'બોર્ડર રોડ' પણ અગત્યના છે. માર્ગ સલામતી અને ટ્રાફિક મેનેજમેન્ટ માટે ગુજરાતે ઘણી આધુનિક પદ્ધતિઓ જેમ કે 'સ્માર્ટ ડ્રાઈવિંગ લાયસન્સ' પણ સૌપ્રથમ અમલમાં મૂક્યા હતા.
૨. રેલવે પરિવહન (Railways)
ગુજરાતમાં રેલવેનો ઇતિહાસ ૧૮૬૩માં શરૂ થયો હતો (ઉતરાણથી અંકલેશ્વર વચ્ચે પ્રથમ ટ્રેન). આજે ગુજરાતમાં બ્રોડગેજ, મીટરગેજ અને નેરોગેજ એમ ત્રણેય પ્રકારના પાટાઓ છે, જેમાં હવે મોટા ભાગનું નેટવર્ક બ્રોડગેજમાં ફેરવાઈ ગયું છે.
ગુજરાતનો રેલવે વહીવટ મુખ્યત્વે 'વેસ્ટર્ન રેલવે' (Western Railway) ઝોન હેઠળ આવે છે, જેનું વડું મથક મુંબઈ (ચર્ચગેટ) છે. રાજ્યમાં અમદાવાદ રેલવે સ્ટેશન 'કાલુપુર સ્ટેશન' સૌથી મોટું અને આધુનિક છે. વલસાડ, સુરત અને રાજકોટ પણ મોટા જંકશન છે.
ભવિષ્યના પરિવહન માટે 'અમદાવાદ-મુંબઈ બુલેટ ટ્રેન' (Bullet Train) પ્રોજેક્ટ પર કામ ચાલી રહ્યું છે, જે હાઈ-સ્પીડ રેલવે ટેકનોલોજી લાવશે. આ ઉપરાંત અમદાવાદ અને સુરતમાં 'મેટ્રો રેલ' (Metro) દ્વારા શહેરી પરિવહનને વેગ આપવામાં આવ્યો છે. 'લોકલ ટ્રેન' અને 'ડેમુ-મેમુ' ટ્રેનો નોકરિયાત વર્ગ માટે જીવાદોરી સમાન છે.
૩. બંદરો અને જળ પરિવહન (Ports)
૧૬૦૦ કિમી લાંબો દરિયાકિનારો હોવાથી ગુજરાત ભારતનું દરિયાઈ પ્રવેશદ્વાર ગણાય છે. રાજ્યમાં ૧ 'મેજર પોર્ટ' (કંડલા) અને ૪૧ 'નાના-મધ્યમ' બંદરો મળી કુલ ૪૨ બંદરો કાર્યરત છે.
- કંડલા (દીનદયાળ પોર્ટ): ભારતનું મહત્વનું કેન્દ્રીય બંદર. તે મુક્ત વેપાર ક્ષેત્ર (SEZ) ધરાવતું એશિયાનું પ્રથમ બંદર હતું.
- મુંદ્રા અને પીપાવાવ: ખાનગી ક્ષેત્ર દ્વારા સંચાલિત આધુનિક બંદરો, જે કન્ટેનર ટ્રાફિક માટે જાણીતા છે.
- અલંગ (ભાવનગર): એશિયાનું સૌથી મોટું જહાજ તોડવાનું યાર્ડ (Ship Breaking Yard).
- ઓખા અને દ્વારકા: પશ્ચિમ કિનારાના મહત્વના મધ્યમ બંદરો.
- રો-રો ફેરી (Ro-Ro Ferry): ઘોઘા અને દહેજ વચ્ચે દરિયાઈ માર્ગે ટ્રક અને મુસાફરોની અવરજવર માટેની આધુનિક સેવા, જે રસ્તાનું અંતર અને સમય ઘટાડે છે.
૪. હવાઈ પરિવહન (Airways)
ગુજરાતમાં હવાઈ મુસાફરીનો વિકાસ ઝડપથી થઈ રહ્યો છે. રાજ્યમાં કુલ ૧૭ થી વધુ નાના-મોટા એરપોર્ટ્સ કાર્યરત છે.
- સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (અમદાવાદ): ગુજરાતનું એકમાત્ર સંપૂર્ણ આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાની મથક. તે વિશ્વના ઘણા દેશો અને ભારતના મોટા શહેરો સાથે જોડાયેલું છે.
- અધ્યાત્મ અને પર્વ્યટન એરપોર્ટ: સુરત, વડોદરા, રાજકોટ અને ભુજમાં ડોમેસ્ટિક એરપોર્ટ્સ આવેલા છે. હીરાસર (રાજકોટ) ખાતે નવું ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ તાજેતરમાં કાર્યરત થયું છે.
- હેલીપોર્ટ સેવામાં: કેવડિયા (Statue of Unity) અને અમદાવાદ રિવરફ્રન્ટ વચ્ચે 'સી પ્લેન' (Sea Plane) ની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી (તાજેતરમાં ચિત્ર બદલાતું રહે છે).
- એરકાર્ગો (Air Cargo): અમદાવાદ એરપોર્ટ પર મોટા પ્રમાણમાં માલસામાનની આયાત-નિકાસ માટે એરકાર્ગો ફેસિલિટી ઉપલબ્ધ છે.
૫. સંદેશાવ્યવહાર (Communication)
પરિવધનની સાથે સંદેશાવ્યવહારમાં પણ ગુજરાત અગ્રેસર છે. ઇન્ટરનેટ, ટેલિફોન અને પોસ્ટલ સેવાનું મજબૂત માળખું છે.
- ટેલિકોમ: ગુજરાતમાં પબ્લિક-પ્રાઈવેટ અનેક ટેલિકોમ કંપનીઓ સેવા આપે છે. રિલાયન્સ જિયોનું ગ્લોબલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ અને ડેટા સેન્ટર હબ પણ ગુજરાતમાં કાર્યરત છે.
- ગુજરાત ફાઈબર ગ્રીડ (GFGNL): 'ભારત નેટ' પ્રોજેક્ટ હેઠળ પંચાયતો સુધી હાઈ-સ્પીડ ઇન્ટરનેટ પહોંચાડવામાં આવ્યું છે.
- રેડિયો અને ટીવી: આકાશવાણી (AIR) ના કેન્દ્રો અમદાવાદ, રાજકોટ, ભુજ અને વડોદરામાં છે. દૂરદર્શનની ગીરનાર ચેનલ ગુજરાતી કાર્યક્રમો માટે જાણીતી છે.
- પોસ્ટલ સેવા (Post): વર્ષો જૂની ભારતીય પોસ્ટ ઓફિસનું નેટવર્ક છેક અંતરિયાળ ગામડાઓ સુધી છે. હાલમાં પોસ્ટ દ્વારા બેંકિંગ સેવાઓ (IPPB) પણ આપવામાં આવે છે.
- ડીજીટલ સેવા સેતુ: ગુજરાત સરકાર દ્વારા ગામડાઓમાં વહીવટી કામો ઓનલાઈન કરવા માટેની અવનવી સુવિધા.
૬. ભાવિ આયોજન અને ટેકનોલોજી
આધુનિક યુગમાં પરિવહન વ્યવસ્થા સ્માર્ટ તરફ વધી રહી છે.
- ઈલેક્ટ્રિક વાહનો (EV): ગુજરાત ઈ-વ્હીકલ પોલિસી હેઠળ મુસાફરોને સબસીડી આપી રહી છે. અમદાવાદમાં ઈલેક્ટ્રિક BRTS બસો દોડે છે.
- લોજિસ્ટિક પાર્ક: ધોલેરા SIR (Special Investment Region) માં લોજિસ્ટિક અને ટ્રાન્સપોર્ટ હબ બનાવવાનું આયોજન છે.
- સ્માર્ટ ટ્રાફિક સિસ્ટમ: શહેરોમાં સીસીટીવી કેમેરા દ્વારા ઈ-ચલણ અને ટ્રાફિક કંટ્રોલ કરવામાં આવે છે.
- ધોલેરા ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ: ભવિષ્યમાં આ એરપોર્ટ ગુજરાતનું સૌથી મોટું કાર્ગો હબ બનવાની દિશામાં છે.
આ બધી સુવિધાઓ ગુજરાતને ગ્લોબલ ટ્રાન્સપોર્ટ મેપ પર મજબૂત રીતે સ્થાપિત કરે છે અને રાજ્યના ઔદ્યોગિક વિકાસમાં કરોડરજ્જુ સમાન કામ કરે છે.
