૧. ગુજરાતની નદીઓનું વર્ગીકરણ
ગુજરાત રાજ્ય ૧૮૫ નાની-મોટી નદીઓ ધરાવે છે. ભૌગોલિક સ્થાન અને વહેણના આધારે આ નદીઓને મુખ્ય ચાર ભાગોમાં વહેંચી શકાય છે: (૧) કચ્છી નદીઓ (૯૭ નદીઓ), (૨) સૌરાષ્ટ્રની નદીઓ (૭૧ નદીઓ) અને (૩) તળ ગુજરાતની નદીઓ (૧૭ નદીઓ). આ આંકડાઓ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ભલે તળ ગુજરાતમાં નદીઓની સંખ્યા ઓછી છે, પરંતુ તે સપ્લાય અને પાણીના જથ્થાની દૃષ્ટિએ સૌથી મોટી અને મહત્વની છે.
તળ ગુજરાતની નદીઓ બારેમાસ વહેતી (નિત્યવહ) નદીઓ છે, જ્યારે સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છની નદીઓ હંગામી છે, જે માત્ર ચોમાસા દરમિયાન જ જીવંત બને છે. નદીઓના વહેણ મુજબ તળ ગુજરાતમાં પશ્ચિમ તરફ વહીને અરબી સમુદ્ર કે અખાતને મળતી નદીઓ અને રણમાં સમાઈ જતી 'કુમારિકા' નદીઓનો સમાવેશ થાય છે.
નર્મદા, તાપી અને મહી ગુજરાતની ત્રણ સૌથી મોટી નદીઓ છે, જે દક્ષિણ અને મધ્ય ગુજરાતની જીવાદોરી સમાન છે. આ નદીઓએ જ ગુજરાતના ફળદ્રુપ અને હરિયાળા મેદાનોનું નિર્માણ કર્યું છે. પ્રાચીન કાળથી જ આ નદીઓના કિનારે સંસ્કૃતિનો વિકાસ થયો છે.
૨. તળ ગુજરાતની મુખ્ય નદીઓ (Major Rivers)
૧. નર્મદા (રેવા): ગુજરાતની સૌથી મોટી અને લાંબી નદી (૧૩૧૨ કિમી કુલ, ગુજરાતમાં ૧૬૧ કિમી). તે અમરકંટક (MP) માંથી નીકળે છે અને ભરૂચ પાસે ખંભાતના અખાતને મળે છે. તેના પર નવાગામ (નર્મદા) ખાતે 'સરદાર સરોવર ડેમ' આવેલો છે.
૨. તાપી: દક્ષિણ ગુજરાતની મહત્વની નદી. તે બેતુલ (MP) માંથી નીકળે છે અને સુરત પાસે અરબી સમુદ્રને મળે છે. તેના પર ઉકાઈ અને કાકરાપાર ડેમ આવેલા છે. તાપીને 'સૂર્યપુત્રી' પણ કહેવામાં આવે છે.
૩. મહી: મધ્યપ્રદેશમાંથી નીકળી રાજસ્થાન થઈને પંચમહાલમાં પ્રવેશે છે. મહી ભારતની એકમાત્ર નદી છે જે 'કર્કવૃત' ને બે વાર ઓળંગે છે. તેના પર વણાકબોરી અને કડાણા ડેમ આવેલા છે.
૪. સાબરમતી: રાજસ્થાનના પાલી-સિરોહીના ડુંગરોમાંથી નીકળે છે. સાબર અને મતી એમ બે પ્રવાહો મળીને સાબરમતી બને છે. અમદાવાદ અને ગાંધીનગર આ નદીના કિનારે વસેલા છે. ધરોઈ ડેમ તેના પરનો મુખ્ય ડેમ છે.
૩. સૌરાષ્ટ્રની નદીઓનું જાળ
સૌરાષ્ટ્ર દ્વીપકલ્પ હોવાથી તેની નદીઓ તેના મધ્યના ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી નીકળીને ચારેય દિશાઓમાં વહે છે, જેને 'ત્રિજ્યાકાર' (Radial) જળપરિવાહ કહેવાય છે.
૧. ભાદર: સૌરાષ્ટ્રની સૌથી લાંબી નદી છે, જે જેતપુર-ધોરાજી થઈને નવી બંદર પાસે અરબી સમુદ્રને મળે છે.
૨. શેત્રુંજી: ગીરની ટેકરીઓમાંથી નીકળી ભાવનગરના સુલતાનપુર પાસે ખંભાતના અખાતને મળે છે. પાલીતાણા પાસે તેના પર શેત્રુંજી ડેમ છે.
૩. મચ્છુ: ચોટીલાના ડુંગરોમાંથી નીકળી મોરબી થઈને કચ્છના નાના રણમાં સમાઈ જાય છે. આ નદી ૧૯૭૯ની મોરબી જળ-હોનારત માટે જાણીતી છે.
૪. ભોગાવો: વઢવાણ અને લીંબડી એમ બે ભોગાવો છે, જેના કિનારે વઢવાણ, સુરેન્દ્રનગર અને લીંબડી જેવા શહેરો વસેલા છે.
સૌરાષ્ટ્રની અન્ય નદીઓમાં આજી (રાજકોટ), ઓઝત (જૂનાગઢ), સોનલ અને મલાણનો સમાવેશ થાય છે. અહીંની નદીઓ ટૂંકી અને ઝડપી વહેણવાળી હોય છે.
૪. કચ્છની નદીઓ અને કુમારિકાઓ
કચ્છમાં ૯૭ જેટલી ટૂંકી નદીઓ છે, જે રણ અથવા સમુદ્રને મળે છે. ખારી, નૈયરા, કનકાવતી, રુકમાવતી અને ભૂખી કચ્છની મુખ્ય નદીઓ ગણાય છે. કચ્છની નદીઓ માટે 'મધ્યધાર' (Central Highland) મુખ્ય જળવિભાજક છે.
કુમારિકા નદીઓ (Inland Rivers): જે નદીઓ સમુદ્રને મળવાને બદલે રણમાં અથવા જમીનમાં જ સમાઈ જાય તેને કુમારિકા કહેવાય છે. ગુજરાતમાં વહેતી બનાસ, સરસ્વતી અને રૂપેણ - આ ત્રણેય ઉત્તર ગુજરાતની કુમારિકા નદીઓ છે જે કચ્છના રણમાં સમાઈ જાય છે.
સરસ્વતી નદી પ્રાચીન સમયમાં ખૂબ વિશાળ હતી જેના પુરાવા પાટણના સિદ્ધપુર પાસે મળે છે. બનાસ નદી રાજસ્થાનના સિરોહી પાસેના વેકેરિયા માંથી નીકળે છે અને આબુ-ડીસા થઈને રણ તરફ જાય છે. આ નદીઓ ઉત્તર ગુજરાતની ખેતી અને સિંચાઈમાં પણ ફાળો આપે છે.
૫. સિંચાઈ યોજનાઓ અને ડેમ
ગુજરાતની ખેતી મુખ્યત્વે વરસાદ અને સિંચાઈ પર આધારિત છે. રાજ્યમાં અનેક બહુહેતુક સિંચાઈ યોજનાઓ કાર્યરત છે.
- સરદાર સરોવર (નર્મદા): તે માત્ર ગુજરાત જ નહીં, પણ રાજસ્થાન, MP અને મહારાષ્ટ્ર માટે પણ લાઈફલાઈન છે. તેની નહેરો દ્વારા છેક કચ્છ અને રાજસ્થાનના સરહદી વિસ્તારો સુધી પાણી પહોંચાડવામાં આવ્યું છે.
- ઉકાઈ પ્રોજેક્ટ (તાપી): ગુજરાતનો બીજો સૌથી મોટો પ્રોજેક્ટ. તેના કારણે સુરત અને તાપી જિલ્લામાં હરિયાળી ક્રાંતિ આવી છે.
- ધરોઈ ડેમ: સાબરમતી નદી પર બનેલો આ ડેમ ઉત્તર ગુજરાત અને અમદાવાદની પાણીની જરૂરિયાત પૂરી કરે છે.
- સૌની યોજના (SAUNI): 'સૌરાષ્ટ્ર નર્મદા અવતરણ સિંચાઈ યોજના'. આ યોજના હેઠળ નર્મદાના વધારાના પાણીને સૌરાષ્ટ્રના ૧૧૫ ડેમોમાં પાઈપલાઈન દ્વારા ભરવાનું લક્ષ્ય છે, જે સૌરાષ્ટ્ર માટે વરદાન સાબિત થઈ છે.
- સુજલામ સુફલામ યોજના: ઉત્તર ગુજરાતમાં પાણીના સ્તર ઊંચા લાવવા માટે નહેરો અને તળાવો રિચાર્જ કરવાનું કાર્ય.
૬. નદીઓ સાથે જોડાયેલા અગત્યના સ્થળો
ગુજરાતની નદીઓ માત્ર પાણીનું સાધન નથી, પણ તે ધાર્મિક અને મનોરંજનનું કેન્દ્ર પણ છે.
- અમદાવાદ: સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે.
- ચાંદોદ-કરનાળી: નર્મદા કાંઠે 'દક્ષિણનું કાશી' ગણાય છે.
- ભરૂચ: નર્મદા કિનારે સુવર્ણ સેતુ (Golden Bridge) અને કબીરવડ જોવાલાયક છે.
- દ્વારકા: ગોમતી ઘાટ અને 'ગોમતી નદી' ના સંગમનું મહત્વ છે.
- સિદ્ધપુર: સરસ્વતી કિનારે આવેલું 'માતૃશ્રાદ્ધ' માટેનું ભારતભરનું એકમાત્ર સ્થાન એટલે કે 'બિંદુ સરોવર'.
- વિશ્વામિત્રી (વડોદરા): મગરોની સંખ્યા માટે જાણીતી ભારતની દુર્લભ નદી છે જે શહેરની વચ્ચેથી વહે છે.
આ નદીઓના કિનારે અનેક મેળા અને ઉત્સવો ઉજવાય છે, જે ગુજરાતના સાંસ્કૃતિક વારસાને વધુ સમૃદ્ધ બનાવે છે.
