૧. ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ: દ્વિભાષી મુંબઈ રાજ્ય
ભારતની આઝાદી પછી, ૧૯૪૭માં રજવાડાઓના વિલીનીકરણ બાદ વહીવટી સરળતા માટે ભારતમાં રાજ્યોનું પુનર્ગઠન કરવામાં આવ્યું હતું. શરૂઆતમાં, 'બોમ્બે સ્ટેટ' (મુંબઈ રાજ્ય) એક વિશાળ દ્વિભાષી રાજ્ય હતું, જેમાં મરાઠી ભાષી વિસ્તારો (વિદર્ભ, મરાઠવાડા) અને ગુજરાતી ભાષી વિસ્તારો (સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ અને તળ ગુજરાત) નો સમાવેશ થતો હતો.
૧૯૫૩માં આંધ્રપ્રદેશની ભાષાવાર રચના પછી સમગ્ર ભારતમાં ભાષા આધારિત રાજ્યોની માંગ તેજ બની. બ્રિટિશ કાળથી જ ગુજરાતી પ્રજામાં 'મહાગુજરાત' ની ભાવના હતી. ૧૯૨૦માં નાગપુરમાં કોંગ્રેસના અધિવેશનમાં 'ગુજરાત પ્રાંતિક કોંગ્રેસ સમિતિ' ની રચના દ્વારા આ વિચારને વેગ મળ્યો હતો.
જોકે, ૧૯૫૬માં જ્યારે રાજ્ય પુનર્ગઠન પંચ (State Reorganisation Commission - SRC) ની જાહેરાત થઈ, ત્યારે આ પંચે મુંબઈને મહારાષ્ટ્રમાં ભેળવવાનો અથવા દ્વિભાષી રાખવાનો નિર્ણય લીધો. આ નિર્ણયે ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર - બંને રાજ્યોમાં અસંતોષ પેદા કર્યો. ગુજરાતી પ્રજા પોતાનું અલગ રાજ્ય ઈચ્છતી હતી જ્યાં તેમની સંસ્કૃતિ, પરંપરા અને ભાષાનું સંરક્ષણ થઈ શકે.
૨. મહાગુજરાત આંદોલનનો ઉદય (૧૯૫૬-૧૯૬૦)
૮ ઓગસ્ટ, ૧૯૫૬નો દિવસ ગુજરાતના ઇતિહાસમાં સૌથી મહત્વનો છે. આ દિવસે અમદાવાદના લાલ દરવાજા વિસ્તારમાં કોંગ્રેસ હાઉસની બહાર એકઠા થયેલા યુવાનો પર સરકારે ગોળીબાર કર્યો, જેમાં અનેક યુવાનો શહીદ થયા. આ ગોળીબારે વણઝારાના દીવા સમાન આંદોલનને મશાલ બનાવી દીધું.
આ આંદોલનનું નેતૃત્વ ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિકે સંભાળ્યું. તેમને સાથ આપવા માટે બ્રહ્મકુમાર ભટ્ટ, હરિવલ્લભ પરીખ અને પ્રબોધ રાવળ જેવા નેતાઓ આગળ આવ્યા. ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિકે 'મહાગુજરાત જનતા પરિષદ' ની સ્થાપના કરી, જેણે આંદોલનને સંગઠિત રૂપ આપ્યું.
ઈન્દુચાચાએ આખા ગુજરાતમાં પગપાળા પ્રવાસ કરીને લોકોને જાગૃત કર્યા. તેમની 'થાળી-વેલણ' ની લડત અને 'જનતા કર્ફ્યુ' જેવા કાર્યક્રમોએ કેન્દ્ર સરકારને હચમચાવી દીધી. આ આંદોલન માત્ર રાજકીય નહોતું, પણ તે ગુજરાતની અસ્મિતાનું પ્રતિક બની ગયું હતું. લોકોએ સ્વયંભૂ રીતે અમદાવાદ અને બાકીના શહેરો બંધ રાખીને અલગ ગુજરાતની માંગ કરી હતી.
૩. ૧ મે, ૧૯૬૦: ગુજરાતનો જન્મ
આખરે, પ્રચંડ લોકજુવાળ અને સતત સંઘર્ષના પરિણામે કેન્દ્ર સરકારે નમવું પડ્યું. ૧૯૬૦ના આરંભમાં 'બોમ્બે રીઓર્ગેનાઇઝેશન એક્ટ' પસાર કરવામાં આવ્યો. આ એક્ટ હેઠળ દ્વિભાષી મુંબઈ રાજ્યનું વિભાજન કરીને મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત એમ બે નવા રાજ્યો બનાવવાની જાહેરાત કરવામાં આવી.
૧ મે, ૧૯૬૦ના રોજ વહેલી સવારે અમદાવાદના સાબરમતી આશ્રમ ખાતે હજારો લોકોની હાજરીમાં રવિશંકર મહારાજે દીપ પ્રગટાવીને ગુજરાત રાજ્યનો સત્તાવાર પ્રારંભ કરાવ્યો. આ પ્રસંગે તેમણે ગુજરાતની પ્રજાને 'લોકશાહીના કુંભ' તરીકે નવાજ્યા હતા. ગુજરાત ભારતનું ૧૫મું રાજ્ય બન્યું.
નવા રાજ્યની રચના સાથે જ વહીવટી પડકારો પણ ઘણા હતા. ડૉ. જીવરાજ મહેતાને રાજ્યના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી તરીકેની જવાબદારી સોંપાઈ. પ્રથમ મંત્રીમંડળે અમદાવાદના આંબાવાડી વિસ્તારમાં આવેલી પોલિટેકનિક કોલેજને કામચલાઉ સચિવાલય બનાવીને વહીવટ શરૂ કર્યો હતો.
૪. પ્રથમ મંત્રીમંડળ અને વહીવટી માળખું
ગુજરાતના પ્રથમ મંત્રીમંડળમાં અનુભવી નેતાઓની ટીમ હતી. ડૉ. જીવરાજ મહેતાએ 'અમરેલી' બેઠક પરથી ચૂંટાઈને વહીવટ સંભાળ્યો હતો. મહેંદી નવાઝ જંગ પ્રથમ રાજ્યપાલ બન્યા, જેઓ હૈદરાબાદથી હતા.
વિધાનસભાની પ્રથમ લડાઈ પણ રોચક હતી. કલ્યાણજીભાઈ મહેતા પ્રથમ અધ્યક્ષ બન્યા. મનસુભાઈ પરમાર પ્રથમ ઉપાધ્યક્ષ બન્યા. શરૂઆતમાં હાઈકોર્ટની સ્થાપના નવરંગપુરાના ચિલ્ડ્રન હોસ્પિટલમાં કરવામાં આવી હતી અને ન્યાયમૂર્તિ એસ.ટી. દેસાઈ પ્રથમ મુખ્ય ન્યાયાધીશ બન્યા હતા.
વહીવટી રીતે, ૧૯૬૦માં ગુજરાતમાં માત્ર ૧૭ જિલ્લાઓ હતા: અમદાવાદ, અમરેલી, બનાસકાંઠા, ભરૂચ, ભાવનગર, ડાંગ, જામનગર, જૂનાગઢ, ખેડા, કચ્છ, મહેસાણા, પંચમહાલ, રાજકોટ, સાબરકાંઠા, સુરત, સુરેન્દ્રનગર અને વડોદરા. કલેક્ટર અને જેલ જેવી સંસ્થાઓનું માળખું પણ મુંબઈ રાજ્યના આધારે જ ગોઠવવામાં આવ્યું હતું.
૫. ગાંધીનગર: નવા પાટનગરની સફર
અમદાવાદ એક ગીચ અને ઉદ્યોગ પ્રધાન શહેર હોવાથી, વહીવટી કામગીરી માટે એક અલગ સુઆયોજિત પાટનગરની જરૂરિયાત અનુભવાઈ. ૧૯૬૧માં જ ગાંધીનગરની સ્થાપના માટે પાયો નાખવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ સત્તાવાર સ્થળાંતર ૧૯૭૧માં થયું.
હિતેન્દ્રભાઈ દેસાઈના નેતૃત્વ હેઠળ ૧૧ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૭૧ના રોજ પાટનગર અમદાવાદથી ગાંધીનગર સત્તાવાર રીતે ખસેડાયું. ગાંધીનગર શહેરની ડિઝાઈન લે કોરબુઝિયર (ચંદીગઢના આર્કિટેક્ટ) ના શિષ્ય હૂંખત અને મેવાડા દ્વારા કરવામાં આવી છે. આ શહેર સેક્ટર-વાઇઝ વિભાજીત છે અને તેને 'ગ્રીન સિટી' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
વિધાનસભા ભવનનું નામ વિઠ્ઠલભાઈ પટેલના નામ પરથી 'વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ ભવન' રાખવામાં આવ્યું છે. આ બિલ્ડિંગ ગુજરાતની શક્તિ અને તેના ભવ્ય ઇતિહાસનો પુરાવો આપે છે. આજે ગાંધીનગર માત્ર ગુજરાતનું વહીવટી મથક જ નહીં, પણ તે એજ્યુકેશન અને આઈટી હબ તરીકે પણ ઉભરી રહ્યું છે.
૬. મહાગુજરાત આંદોલનના તેજસ્વી તારલાઓ
આંદોલનમાં માત્ર ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિક જ નહીં, બીજા અનેક લોકોનું બલિદાન અને પ્રદાન રહ્યું છે. બ્રહ્મકુમાર ભટ્ટે આંદોલનમાં યુવાનોને જોડીને શેરીએ-શેરીએ લડત ચલાવી હતી. પૂજાભાઈ હરિજન અને વિનોદ કિનારીવાલા જેવા યુવાનોએ ગોળીબારમાં જીવ ગુમાવ્યા, જેમના સ્મારકો આજે પણ આપણને તે સમયની યાદ અપાવે છે.
સાહિત્યિક જગતમાંથી ઝવેરચંદ મેઘાણીના કાવ્યો અને અન્ય કવિઓએ પોતાની લેખની દ્વારા લોકોમાં જોશ પૂર્યો. આ આંદોલન લોકશાહી ઢબે ચલાવવામાં આવ્યું હતું, જેના કારણે તેને રાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ માન્યતા મળી. ઈન્દુચાચાની લોકપ્રિયતા એટલી હતી કે તેઓ વિરોધ પક્ષના હોવા છતાં લોકો તેમને જ રાજ્યના સાચા ઘડવૈયા માનતા હતા.
આજે જ્યારે આપણે આઝાદ ગુજરાતમાં રહીએ છીએ, ત્યારે આ નેતાઓના બલિદાન અને રવિશંકર મહારાજના આશીર્વાદને ક્યારેય ભૂલી શકાય તેમ નથી. ૧ મે, ૧૯૬૦ એ માત્ર કેલેન્ડરની તારીખ નથી, પણ તે ગુજરાતની અસ્મિતા અને ગૌરવનો દિવસ છે.
