૧. લોક-સાહિત્ય: લોકોનું, લોકો માટે સાહિત્ય
લોક-સાહિત્ય એટલે એવું સાહિત્ય જેનો કોઈ એક લેખક નથી, પણ તે પેઢી દર પેઢી મૌખિક રીતે ઉતરી આવ્યું છે. તેમાં પ્રદેશની ગરિમા, શૌર્ય, પ્રેમ અને માનવીય સંવેદનાઓ વણાયેલી છે. ગુજરાતનું લોક સાહિત્ય વિશ્વના કોઈપણ સમૃદ્ધ લોક સાહિત્યની બરોબરી કરી શકે તેવું છે.
લોક સાહિત્યના મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગ પાડી શકાય: ૧. કંઠસ્થ સાહિત્ય (લોકગીત, દુહા), ૨. વાર્તા સાહિત્ય (લોકકથા) અને ૩. પ્રકીર્ણ (કહેવતો, ઉખાણાં). સૌરાષ્ટ્રની ભૂમિ લોક સાહિત્યનું પીઠું ગણાય છે. અહીં ચારણો, ગઢવીઓ અને બારોટોએ રાજાઓના શૌર્ય અને પ્રકૃતિના વર્ણનો છંદ અને દુહા દ્વારા જીવંત રાખ્યા છે.
લોક સાહિત્યનું સંશોધન અને સંપાદન કરવામાં ઝવેરચંદ મેઘાણીનું યોગદાન અનન્ય છે. તેમણે ગામેગામ ફરીને લુપ્ત થતી કથાઓને 'સૌરાષ્ટ્રની રસધાર' જેવી શ્રેણીઓ દ્વારા અમર બનાવી છે. લોક સાહિત્યમાં વપરાતી તળપદી ભાષામાં મિઠાશ અને સત્યતાનો અનુભવ થાય છે.
૨. દુહા, છંદ અને ચારણી સાહિત્ય
- દુહા: બે કે ચાર લીટીમાં જીવનનો આખો સાર સમજાવી દે શક્તિ દુહામાં છે. 'દુહો દશમો વેદ' કહેવાય છે. સોરઠી દુહા તેની લય અને ગંભીરતા માટે જાણીતા છે.
- છંદ: ચારણી સાહિત્યમાં છંદોનું વિશેષ મહત્વ છે. સિંહની ગર્જના જેવા ઠાઠ અને પહાડી અવાજમાં ગવાતા છંદો શૌર્ય રસ જગાડે છે. (દા.ત. રેઢિયાળ રમતિયાળ સિંહ...)
- ચારણી શૈલી: ચારણો દ્વારા રચાતું આ સાહિત્ય દેવી-દેવતાઓની સ્તુતિ અને વીર પુરુષોના ગુણગાન માટે છે. તેને 'ડિંગળ' શૈલી પણ કહેવામાં આવતી હતી.
- લોકગીતો: પાનબાઈના ભજનો, હાલરડાં અને લગ્નગીતો એ લોક હૃદયના ઉદગારો છે.
૩. પ્રાદેશિક બોલીઓ (Dialects)
ગુજરાતમાં કહેવાય છે કે 'બાર ગામે બોલી બદલાય'. રાજ્યના વિવિધ ભાગોમાં બોલાતી ગુજરાતીમાં ઉચ્ચાર અને શબ્દભંડોળ અલગ હોય છે.
- સૌરાષ્ટ્રી (કાઠિયાવાડી): તેમાં 'ર' ના બદલે 'ળ' અથવા શબ્દના છેડે વિશિષ્ટ લય હોય છે. તે સાહિત્યિક દૃષ્ટિએ ખૂબ સમૃદ્ધ અને મીઠી બોલી છે.
- ચરોતરી (મધ્ય ગુજરાત): આણંદ અને ખેડાના પંથકમાં બોલાતી બોલી, જેમાં 'ન' નો ઉચ્ચાર અલગ રીતે થાય છે.
- સુરતી (દક્ષિણ ગુજરાત): સુરતી બોલી ઝડપી અને રમુજી લહેકાવાળી હોય છે. તે પોતાની નિખાલસતા માટે પ્રખ્યાત છે.
- કચ્છી: કચ્છમાં બોલાતી ભાષા એ સિંધી અને ગુજરાતીનું મિશ્રણ છે. તેને અલગ ભાષાનો દરજ્જો પણ અપાય છે.
- પટણી (ઉત્તર ગુજરાત): મહેસાણા અને બનાસકાંઠાની બોલી, જેમાં 'છે' ના સ્થાને 'સે' જેવો ઉચ્ચાર જોવા મળે છે.
૪. ઝવેરચંદ મેઘાણી: રાષ્ટ્રીય શાયર
લોકસાહિત્યના ક્ષેત્રમાં મેઘાણીનું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે. તેમણે જે વારસો એકઠો કર્યો તેને કારણે આજે આપણી પાસે ગૌરવવંતો ઇતિહાસ છે.
- સૌરાષ્ટ્રની રસધાર: પાંચ ભાગમાં વહેંચાયેલી આ વાર્તાઓમાં સૌરાષ્ટ્રના શૂરવીરો અને બહારવટિયાઓની કથાઓ છે.
- સોરઠી બહારવટિયા: બહારવટિયાઓના ન્યાય અને શૌર્યની વાતો.
- રાધ્યાળી રાત: લોકગીતોનો અણમોલ સંગ્રહ.
- કસુંબીનો રંગ: તેમની આઝાદીની લડતના ગીતો 'વેણીના ફૂલ' અને 'કિલ્લોલ' માં જોવા મળે છે.
ગાંધીજીએ તેમને 'રાષ્ટ્રીય શાયર' કહીને સન્માન્યા હતા. તેમણે લોક સાહિત્યને સાયન્ટિફિક રીતે સંપાદિત કરનાર પ્રથમ વિદ્વાન ગણાય છે.
૫. કહેવતો અને લોકવ્યવહાર
ગુજરાતી લોકજીવનમાં કહેવતોનું મોટું સ્થાન છે. તે અનુભવોનો નિચોડ છે.
- 'પારકી આશ સદા નિરાશ' — સ્વાવલંબનનું મહત્વ.
- 'બોલે તેના બોર વેચાય' — માર્કેટિંગ અને સંવાદની શક્તિ.
- 'ઉતાવળે આંબા ન પાકે' — ધીરજનું ફળ મીઠું છે.
ઉખાણાં (Puzzles) અને રૂઢિપ્રયોગો પણ ભાષાને ધારદાર બનાવે છે. જન્માષ્ટમી વખતે ગવાતા લોકગીતો અને હાલરડાંમાં માતાનો પ્રેમ વ્યક્ત થાય છે. આ બધું જ 'લોકવિદ્યા' (Folk-lore) નો ભાગ છે.
૬. લોક-સાહિત્યનું જતન અને ભવિષ્ય
આધુનિક ડિજિટલ યુગમાં પણ યુટ્યુબ અને સોશિયલ મીડિયા દ્વારા લોક સાહિત્યના કલાકારો જેમ કે માયાભાઈ આહીર, ભીખુદાન ગઢવી અને કીર્તિદાન ગઢવી દ્વારા આ વારસો નવી પેઢી સુધી પહોંચી રહ્યો છે. લોક સાહિત્ય અકાદમી આ ક્ષેત્રે સંશોધન કરી રહી છે.
ગુજરાતી સાહિત્યમાં જ્યારે કંટાળો આવે ત્યારે લોક-સાહિત્ય નવી તાજગી પૂરી પાડે છે. તે જનતાની શક્તિ છે અને સંસ્કૃતિનો અરીસો છે.
