૧. ગુજરાતના મેળાઓ: સંસ્કૃતિનો ધબકાર
ગુજરાતના મેળાઓ માત્ર મનોરંજન નથી, પણ લોકજીવન, આસ્થા અને સામાજિક મિલનનું કેન્દ્ર છે. અહીં વર્ષ દરમિયાન આશરે ૧૫૦૦ થી વધુ મેળાઓ ભરાય છે. તેમાંથી મોટાભાગના મેળાઓ ધાર્મિક તહેવારો, હિન્દુ કેલેન્ડરની તિથિઓ કે મહાપુરુષોની યાદમાં યોજાય છે.
મેળાઓમાં ગ્રામીણ કલા, હસ્તશિલ્પ, પશુઓની લે-વેચ અને પરંપરાગત વેશભૂષાનો અદ્ભુત સંગમ જોવા મળે છે. તરણેતરનો મેળો પોતાની રંગબેરંગી છત્રીઓ માટે વિશ્વભરમાં જાણીતો છે, તો વૌઠાનો મેળો ગધેડાઓની લે-વેચ માટે એશિયામાં મોટું સ્થાન ધરાવે છે. આ મેળાઓ ગુજરાતની 'અસ્મિતા' ને જીવંત રાખે છે.
આદિવાસી મેળાઓ જેવા કે ડાંગ દરબાર અને શામળાજીનો મેળો વનબંધુઓની સંસ્કૃતિ અને સંગીતના દર્શન કરાવે છે. આધુનિક સમયમાં રણ ઉત્સવ અને આંતરરાષ્ટ્રીય પતંગ મહોત્સવ જેવા કાર્યક્રમોએ ગુજરાતના ઉત્સવ પ્રેમને વિશ્વના ફલક પર મૂક્યો છે.
૨. સૌરાષ્ટ્રના પ્રખ્યાત મેળાઓ
- તરણેતરનો મેળો (સુરેન્દ્રનગર): ભાદરવા સુદ ચોથ, પાંચમ અને છઠના દિવસે તરણેતર (ત્રિનેત્રેશ્વર મહાદેવ) ખાતે ભરાય છે. ગ્રામીણ ઓલિમ્પિક અને રંગીન છત્રીઓ તેનું મુખ્ય આકર્ષણ છે. યુવાન-યુવતીઓ અહીં જીવનસાથીની પસંદગી પણ કરતા (સ્વયંવરની પરંપરા).
- ભવનાથનો મેળો (જૂનાગઢ): મહાશિવરાત્રીના પવિત્ર દિવસે ગિરનારની તળેટીમાં ભરાય છે. તેને 'મિની કુંભ મેળો' પણ કહેવામાં આવે છે. અહીં સાધુ-સંતો અને નાગા બાવાઓનું સરઘસ (રવેડી) અને મૃગી કુંડમાં સ્નાન અત્યંત પવિત્ર મનાય છે.
- માધવપુરનો મેળો (પોરબંદર): ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને રુકિમણીના લગ્ન પ્રસંગની યાદમાં ચૈત્ર સુદ નોમ થી તેરસ સુધી ભરાય છે. આ મેળો ઉત્તર-પૂર્વ ભારતના રાજ્યો (અરુણાચલ વગેરે) સાથે ગુજરાતના જોડાણનું પ્રતિક છે.
- ઘેલા સોમનાથનો મેળો (જસદણ): શ્રાવણ માસના તહેવારોમાં લોકશ્રદ્ધાનો અનેરો સંગમ અહી જોવા મળે છે.
૩. મધ્ય અને ઉત્તર ગુજરાતના મેળાઓ
- વૌઠાનો મેળો (અમદાવાદ): સાત નદીઓના સંગમ (સપ્તસંગમ) સ્થાને કાર્તિકી પૂનમે ભરાય છે. આ મેળો ગધેડાની લે-વેચ માટે આખા ભારતમાં પ્રસિદ્ધ છે.
- શામળાજીનો મેળો (અરવલ્લી): કાર્તિકી પૂનમે મેશ્વો નદીના કિનારે ૨૧ દિવસ સુધી ચાલે છે. તેને 'ગદાધરનો મેળો' પણ કહેવાય છે. 'શામળાજીના મેળામાં રણઝણીયું વાગે' એ ગીત ખૂબ લોકપ્રિય છે.
- કાત્યોકનો મેળો (સિદ્ધપુર, પાટણ): કાર્તિકી પૂનમે સરસ્વતી નદીના કિનારે ભરાય છે. અહીં ઊંટોની લે-વેચ થાય છે, જેને 'ઊંટનો મેળો' પણ કહેવામાં આવે છે.
- મેઘરાજાનો છડી મેળો (ભરૂચ): શ્રાવણ વદ દશમના દિવસે મેઘરાજાની છડી ફેરવવામાં આવે છે અને વરસાદના દેવની પૂજા થાય છે.
૪. આદિવાસી અને શક્તિપીઠના મેળાઓ
- ડાંગ દરબાર (આહવા): હોળીના તહેવાર પૂર્વે યોજાય છે. અહીં રાજાઓનું સન્માન અને આદિવાસી નૃત્યો મુખ્ય આકર્ષણ હોય છે.
- ક્વાંટનો મેળો (છોટા ઉદેપુર): હોળી પછી ત્રીજા કે પાંચમા દિવસે ભરાય છે. રાઠવાની સંસ્કૃતિ અને પિથોરા ચિત્રકલાના દર્શન અહીં થાય છે.
- ચિત્ર-વિચિત્રનો મેળો (ગુણભાંખરી, સાબરકાંઠા): હોળીના ૧૪ દિવસ પછી ભરાય છે. આ મેળો મહાભારતકાળના ચિત્રવીર્ય અને વિચિત્રવીર્યની યાદમાં યોજાય છે.
- ભાદરવી પૂનમનો મેળો (અંબાજી): ભાદરવા મહિનાની પૂનમે અંબાજી શક્તિપીઠમાં કરોડો શ્રદ્ધાળુઓ ઉમટી પડે છે. તે પદયાત્રા માટેનો સૌથી મોટો મેળો ગણાય છે.
- પલ્લીનો મેળો (રૂપાલ, ગાંધીનગર): આસો સુદ નોમના દિવસે પલ્લી પર ઘીનો અભિષેક થાય છે. અહીં શુદ્ધ ઘીની નદીઓ વહેતી હોય તેવા દ્રશ્યો જોવા મળે છે.
૫. આધુનિક અને સાંસ્કૃતિક ઉત્સવો
- આંતરરાષ્ટ્રીય પતંગ મહોત્સવ: ઉત્તરાયણ નિમિત્તે અમદાવાદના સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ પર વિશ્વભરના પતંગબાજો આવે છે.
- નવરાત્રી (ગરબા): વિશ્વનો સૌથી લાંબો ચાલતો નૃત્ય મહોત્સવ. તેને હવે યુનેસ્કો દ્વારા અમૃત સાંસ્કૃતિક વારસાનો દરજ્જો મળ્યો છે.
- ઉત્તરાર્ધ મહોત્સવ (મોઢેરા): જાન્યુઆરીમાં સૂર્યમંદિરના પ્રાંગણમાં શાસ્ત્રીય નૃત્યનો કાર્યક્રમ યોજાય છે.
- તાના-રીરી મહોત્સવ (વડનગર): સંગીતની બે લલનાઓ તાના અને રીરીની યાદમાં શાસ્ત્રીય સંગીતનો ઉત્સવ ઉજવાય છે.
- રણ ઉત્સવ (કચ્છ): સફેદ રણમાં શિયાળામાં ટેન્ટ સીટી અને કુંભમેળા જેવી રોનક જોવા મળે છે.
૬. મેળાનું સામાજિક અને આર્થિક મહત્વ
ગુજરાતના મેળાઓ ગ્રામીણ અર્થતંત્રને વેગ આપે છે. સ્થાનિક કારીગરો, પશુપાલકો અને વેપારીઓ માટે આ આજીવિકાનું સાધન છે. વળી, હૂડો, રાસ-ગરબા અને ભજન જેવી લોકકળાઓ મેળા દ્વારા એક પેઢીથી બીજી પેઢી સુધી પહોંચે છે. મેળામાં મળતા રમકડાં અને વાનગીઓ ગુજરાતીઓના લોહીમાં વણાયેલી છે. 'મેળે આવ્યા રે મેળામાં' જેવા લોકગીતો આ મેળાની મોજનું વર્ણન કરે છે.
