શિક્ષા અને સંશોધન સંસ્થાઓ: ગુજરાતનો શૈક્ષણિક મહાકોષ

૧. પ્રાચીન ગુજરાતનું શિક્ષણ: વલભી વિદ્યાપીઠનો સુવર્ણકાળ

ગુજરાતની ભૂમિ પ્રાચીન કાળથી જ જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનનું કેન્દ્ર રહી છે.

વલભી વિદ્યાપીઠ (ભાવનગર): મૈત્રક વંશના રાજાઓ દ્વારા ભાવનગર પાસે વલભી ખાતે એક વિશ્વવિખ્યાત વિદ્યાપીઠની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. ઇસી સન ૪૮૦ થી ૭૭૫ દરમિયાન તે ભારતમાં નાલંદા વિદ્યાપીઠ જેટલી જ ખ્યાતિ ધરાવતી હતી.

• વિશેષતા: અહીં માત્ર ધાર્મિક જ નહીં, પરંતુ રાજનીતિ, અર્થશાસ્ત્ર, કાયદો અને તબીબી વિજ્ઞાન (આયુર્વેદ) નું શિક્ષણ આપવામાં આવતું હતું.
• પ્રવાસીઓની નોંધ: ચીની યાત્રી હ્યુ-એન-સંગે નોંધ્યું હતું કે વલભીમાં ૬૦૦૦ થી વધુ બૌદ્ધ ભિક્ષુઓ અભ્યાસ કરતા હતા. અન્ય ચીની યાત્રી ઇતસિંગે પણ વલભીની શૈક્ષણિક પદ્ધતિની પ્રશંસા કરી હતી.
• આચાર્યો: વલભીના આચાર્ય સ્થિરમતી અને ગુણમતીના નામ તે સમયે સમગ્ર એશિયામાં આદરપૂર્વક લેવાતા હતા.

સિદ્ધપુર અને પાટણ: સોલંકી કાળ દરમિયાન પાટણ સંસ્કૃત વ્યાકરણ અને સાહિત્યનું કેન્દ્ર બન્યું. હેમચંદ્રાચાર્ય દ્વારા રચિત 'સિદ્ધહેમ શબ્દાનુશાસન' વ્યાકરણ ગ્રંથે ગુજરાતની ભાષાકીય શક્તિને વિશ્વ સમક્ષ મૂકી હતી.

૨. આધુનિક શિક્ષણના પ્રણેતા: મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ-૩

ગુજરાતમાં આધુનિક શિક્ષણના પિતા જો કોઈને કહી શકાય તો તે વડોદરાના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ-૩ છે.

• ક્રાંતિકારી ડગલું: ૧૮૯૩ માં તેમણે વડોદરા રાજ્યના અમરેલીના ચલાલામાં પ્રાયોગિક ધોરણે મફત અને ફરજિયાત પ્રાથમિક શિક્ષણ શરૂ કર્યું. ૧૯૦૬ માં તેમણે સમગ્ર વડોદરા રાજ્યમાં આ કાયદો લાગુ કર્યો, જે બ્રિટિશ ઇન્ડિયામાં પણ ક્યાંય નહોતો.
• પુસ્તકાલય પ્રવૃત્તિ: તેમણે દર ૨૦૦૦ ની વસ્તી ધરાવતા દરેક ગામમાં પુસ્તકાલય હોવું જોઈએ તેવો આગ્રહ રાખ્યો હતો. તેમણે અમેરિકન નિષ્ણાત ડૉ. બોર્ડનને બોલાવી વડોદરામાં ભારતની પ્રથમ વ્યવસ્થિત પબ્લિક લાયબ્રેરી સીસ્ટમ ઉભી કરી.
• સ્ત્રી શિક્ષણ: કન્યા કેળવણી માટે તેમણે અલગ શાળાઓ અને છાત્રાલયો બંધાવ્યા.
• શિષ્યવૃત્તિ: ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર જેવા તેજસ્વી યુવાનોને વિદેશમાં ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે જે રાજવીએ મદદ કરી તે સયાજીરાવ ગાયકવાડ હતા.
• કટાર અને વિજ્ઞાન: તેમણે વડોદરામાં ‘કલાભવન’ ની સ્થાપના કરી જે ટેકનિકલ શિક્ષણનું પાયાનું કેન્દ્ર બન્યું હતું.

૪. ગુજરાતની મુખ્ય યુનિવર્સિટીઓનો અહેવાલ (Comprehensive List)

ગુજરાતમાં આજે ૧૦૦ થી વધુ યુનિવર્સિટીઓ છે, જે દરેક પોતાની રીતે વિશેષતા ધરાવે છે.

૧. ગુજરાત યુનિવર્સિટી, અમદાવાદ (૧૯૪૯):

• સ્થાપના માટે દાદાસાહેબ માવળંકર અને કસ્તુરભાઈ લાલભાઈએ પાયાનું કાર્ય કર્યું.
• તે રાજ્યની સૌથી મોટી પ્રાદેશિક યુનિવર્સિટી છે.

૨. મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી (MSU), વડોદરા (૧૯૪૯):

• ભારતની એકમાત્ર રેસિડેન્શિયલ યુનિવર્સિટી જ્યાં મોટાભાગના કોર્ષ અંગ્રેજી માધ્યમમાં ચાલે છે.
• તે તેના ફાઈન આર્ટસ અને આર્કિયોલોજી ડિપાર્ટમેન્ટ માટે વિશ્વમાં પંકાયેલ છે.

૩. સરદાર પટેલ યુનિવર્સિટી, વલ્લભ વિદ્યાનગર (૧૯૫૫):

• ભાઈકાકા અને ભીખાભાઈ દ્વારા સ્થાપિત ગ્રામીણ યુનિવર્સિટી.

૪. સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટી, રાજકોટ (૧૯૬૭):

• સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારનું મુખ્ય શૈક્ષણિક કેન્દ્ર.

૫. વીર નર્મદ દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટી, સુરત (૧૯૬૫):

• દક્ષિણ ગુજરાતના ૨૨૦ થી વધુ શિક્ષણ સંસ્થાનોને સાંકળે છે.

૬. ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ, અમદાવાદ (૧૯૨૦):

• મહાત્મા ગાંધી દ્વારા સ્થાપિત. તે રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ અને ચરખા વિજ્ઞાન માટે જાણીતી છે.

૭. ગુજરાત ટેકનોલોજી યુનિવર્સિટી (GTU):

• તમામ એન્જિનિયરિંગ કોલેજોનું સંચાલન કરે છે.

૮. હેમચંદ્રાચાર્ય ઉત્તર ગુજરાત યુનિવર્સિટી, પાટણ:

• પાટણ સ્થિત ઉત્તર ગુજરાતની મુખ્ય યુનિવર્સિટી.

૬. સંશોધન સંસ્થાઓ: વિજ્ઞાન અને એન્જિનિયરિંગમાં ગુજરાતનો ડંકો

ગુજરાત એ ભારતની વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિનું 'ઈન્જિન' રહ્યું છે.

• Physical Research Laboratory (PRL): નવરંગપુરા વિસ્તારમાં આવેલી આ લેબ ‘ભારતીય અવકાશ સંશોધનનું પારણું’ ગણાય છે. વિક્રમ સારાભાઈએ તેની સ્થાપના ૧૯૪૭ માં કરી હતી.
• ISRO Space Applications Centre (SAC): અમદાવાદમાં સેટેલાઇટ માટેના કેમેરા અને સેન્સર્સ વિકસાવવામાં આવે છે. મંગળયાન અને ચંદ્રયાનના પેલોડ્સ અહીંથી જ મોકલવામાં આવ્યા હતા.
• Institute for Plasma Research (IPR): ભાટ ખાતે આવેલી આ સંસ્થા ફ્યુઝન એનર્જીમાં વિશ્વમાં ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
• Central Salt and Marine Chemicals Research Institute (CSMCRI): ભાવનગરમાં દરિયાઈ પાણીનું ખારાશ દૂર કરવાની ટેકનોલોજી અને સોલ્ટ રિસર્ચ માટે વિશ્વ કક્ષાની લેબ.
• Institute of Seismological Research (ISR): ગાંધીનગરમાં આવેલી એશિયાની સૌથી મોટી ભૂકંપ વિજ્ઞાનની લેબ.
• Gujarat Energy Research & Management Institute (GERMI): સૌર ઉર્જા અને રિન્યુએબલ એનર્જી પ્રોજેક્ટ્સ માટે કામ કરતી સંસ્થા.

૮. ગુજરાત સરકારની શૈક્ષણિક પહેલ અને આંકડાકીય વિગતો

રાજ્ય સરકારે શિક્ષણની ગુણવત્તા વધારવા નીચે મુજબની યોજનાઓ અમલમાં મૂકી છે:

• વિદ્યા સમીક્ષા કેન્દ્ર: રીયલ ટાઈમ ટ્રેકિંગ માટે આખા રાજ્યની હજારો સ્કૂલોને કનેક્ટ કરતું ડેટા સેન્ટર (સેક્ટર-૧૯, ગાંધીનગર).
• સ્કૂલ્સ ઓફ એક્સેલન્સ: ૨૦,૦૦૦ શાળાઓને હાઇટેક સ્માર્ટ ક્લાસ સાથે સજ્જ કરવાનો ૧૦,૦૦૦ કરોડનો પ્રોજેક્ટ.
• જ્ઞાન સહાયક યોજના: કરાર આધારિત શિક્ષકોની નિમણૂક માટેની નવી પદ્ધતિ.
• નમો સરસ્વતી અને નમો લક્ષ્મી યોજના: ૨૦૨૪ ના બજેટમાં મધ્યમ અને આર્થિક રીતે નબળા વર્ગની કન્યાઓને શિક્ષણ માટે સહાય આપતી મોટી યોજનાઓ.

સાક્ષરતા દર (૨૦૧૧ મુજબ): ગુજરાતનો સાક્ષરતા દર ૭૮.૦૩% છે. જે ભારતના સરેરાશ કરતા વધારે છે. પુરુષ સાક્ષરતા ૮૫.૭૫% અને સ્ત્રી સાક્ષરતા ૬૯.૬૮% છે. સુરત જિલ્લો સાક્ષરતામાં પ્રથમ ક્રમે છે.