૧. ગુજરાતના જિલ્લાઓનું વહીવટી માળખું
૧૯૬૦માં જ્યારે ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના થઈ ત્યારે રાજ્યમાં માત્ર ૧૭ જિલ્લાઓ હતા. ત્યારબાદ વસ્તીમાં થયેલો વધારો અને વહીવટી સરળતા માટે સમય-સમય પર નવા જિલ્લાઓ બનાવવામાં આવ્યા. ૧૯૬૪માં ગાંધીનગર, ૧૯૬૬માં વલસાડ, ૧૯૯૭માં ૫ નવા જિલ્લા અને ૨૦૧૩માં ફરી ૭ નવા જિલ્લાઓની રચના સાથે આજે ગુજરાતમાં કુલ ૩૩ જિલ્લાઓ અને આશરે ૨૫૨ તાલુકાઓ છે.
જિલ્લાઓના વહીવટ માટે 'કલેક્ટર' મુખ્ય અધિકારી હોય છે, જ્યારે જિલ્લા પંચાયતનું નેતૃત્વ 'જિલ્લા વિકાસ અધિકારી' (DDO) અને ચૂંટાયેલા પ્રમુખ કરે છે. ગુજરાતના જિલ્લાઓને મુખ્યત્વે પાંચ ભાગમાં વહેંચી શકાય છે: (૧) ઉત્તર ગુજરાત, (૨) મધ્ય ગુજરાત, (૩) દક્ષિણ ગુજરાત, (૪) સૌરાષ્ટ્ર અને (૫) કચ્છ.
ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ કચ્છ સૌથી મોટો જિલ્લો છે, જ્યારે ડાંગ સૌથી નાનો જિલ્લો છે. વસ્તીની દૃષ્ટિએ અમદાવાદ સૌથી મોટો જિલ્લો છે, જ્યારે ડાંગ વસ્તીમાં પણ સૌથી નાનો છે. દરેક જિલ્લાની પોતાની ભૌગોલિક અને સાંસ્કૃતિક આગવી ઓળખ છે, જે ગુજરાતને વિવિધતાસભર બનાવે છે.
૨. ઉત્તર ગુજરાતના જિલ્લાઓ (North Gujarat)
ઉત્તર ગુજરાતમાં બનાસકાંઠા, પાટણ, મહેસાણા, સાબરકાંઠા, ગાંધીનગર અને અરવલ્લી એમ ૬ જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે.
- બનાસકાંઠા: પાલનપુર તેનું વડું મથક છે, જે 'ફૂલોના શહેર' તરીકે ઓળખાય છે. અંબાજી મંદિર અને જેસોર રીંછ અભયારણ્ય અહીંના મુખ્ય આકર્ષણો છે.
- મહેસાણા: મહેસાણા દૂધ સાગર ડેરી અને મોઢેરાના સૂર્યમંદિર માટે વિશ્વવિખ્યાત છે. અહીં 'બહુચરાજી' નું શક્તિપીઠ પણ આવેલું છે.
- પાટણ: સોલંકી કાળનું પાટનગર 'અણહિલપુર પાટણ'. અહીં રાણકી વાવ (UNESCO World Heritage Site) અને સહસ્ત્રલિંગ તળાવ આવેલા છે.
- ગાંધીનગર: રાજ્યનું પાટનગર અને એશિયાનું સૌથી હરિયાળું શહેર.
- સાબરકાંઠા અને અરવલ્લી: હિંમતનગર અને મોડાસા વડા મથકો છે. શામળાજીનું પ્રસિદ્ધ મંદિર અરવલ્લીમાં આવેલું છે.
૩. મધ્ય ગુજરાતના જિલ્લાઓ (Central Gujarat)
મધ્ય ગુજરાતને 'ગુજરાતનો બગીચો' કહેવામાં આવે છે, જેમાં અમદાવાદ, ખેડા, આણંદ, પંચમહાલ, વડોદરા, દાહોદ, છોટા ઉદેપુર અને મહીસાગર જિલ્લાઓ છે.
- અમદાવાદ: ગુજરાતનું આર્થિક હબ અને માન્ચેસ્ટર. સાબરમતી આશ્રમ, જામા મસ્જીદ અને કાંકરિયા તળાવ અહીં છે. વર્લ્ડ હેરિટેજ સીટી સ્ટેટસ ધરાવે છે.
- ખેડા અને આણંદ: શ્વેત ક્રાંતિનું કેન્દ્ર (અમૂલ ડેરી). ડાકોરનું રણછોડરાયજીનું મંદિર ખેડામાં છે.
- વડોદરા: 'સંસ્કારી નગરી' તરીકે જાણીતું શહેર. અહીં લક્ષ્મી વિલાસ પેલેસ અને એમ.એસ. યુનિવર્સિટી આવેલી છે.
- પંચમહાલ અને મહીસાગર: પાવાગઢ (મહાકાલી માં) પંચમહાલમાં અને લુણાવાડા મહીસાગરમાં છે. ચાંપાનેર હેરિટેજ સાઈટ પણ પંચમહાલમાં છે.
- દાહોદ અને છોટા ઉદેપુર: આદિવાસી સંસ્કૃતિ અને જંગલો માટે જાણીતા પૂર્વ પટ્ટીના જિલ્લાઓ.
૪. દક્ષિણ ગુજરાતના જિલ્લાઓ (South Gujarat)
દક્ષિણ ગુજરાત વરસાદ, ઉદ્યોગો અને બાગાયતી ખેતી માટે પ્રખ્યાત છે. નર્મદા, ભરૂચ, સુરત, તાપી, નવસારી, ડાંગ અને વલસાડ જિલ્લા અહીં છે.
- સુરત: 'હીરા નગરી' અને ટેક્સટાઇલ હબ. અહીં તાપી નદી વહે છે. જમણ માટે સુરત ખૂબ લોકપ્રિય છે.
- ભરૂચ: સૌથી જૂના શહેરોમાંનું એક. ભૃગુકચ્છ તરીકે ઓળખાતું આ શહેર નર્મદાના કિનારે છે. દહેજ પોર્ટ અહીં છે.
- નર્મદા: સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી (વિશ્વની સૌથી ઉંચી પ્રતિમા) કેવડિયા ખાતે આવેલી છે. રાજપીપળા તેનું વડું મથક છે.
- વલસાડ અને ડાંગ: વલસાડમાં હાફૂસ કેરી અને તિથલ બીચ છે. ડાંગમાં સાપુતારા હિલ સ્ટેશન અને ગિરા ધોધ છે.
- નવસારી અને તાપી: નવસારી જમશેદજી તાટા અને દાદાભાઈ નવરોજીનું જન્મસ્થળ છે. તાપી નદી પર ઉકાઈ ડેમ આવેલો છે.
૫. સૌરાષ્ટ્રના જિલ્લાઓ (Saurashtra)
સૌરાષ્ટ્ર પવિત્ર યાત્રાધામો અને દરિયાકિનારાના ૧૧ જિલ્લાઓ ધરાવે છે: રાજકોટ, જામનગર, દેવભૂમિ દ્વારકા, પોરબંદર, જૂનાગઢ, ગીર સોમનાથ, અમરેલી, ભાવનગર, સુરેન્દ્રનગર, મોરબી અને બોટાદ.
- જૂનાગઢ અને ગીર સોમનાથ: ગિરનાર પર્વત અને સોમનાથ જ્યોતિર્લિંગ. એશિયાના સિંહો માટે ગીર નેશનલ પાર્ક વિશ્વવિખ્યાત છે.
- રાજકોટ: રંગીલું રાજકોટ, મધ્ય સૌરાષ્ટ્રનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર. મશીનરી અને ઉદ્યોગોનો વિકાસ અહીં થયો છે.
- જામનગર અને દ્વારકા: દેવભૂમિ દ્વારકા (ખુદ દ્વારકાધીશની નગરી). જામનગર 'સોરઠની કાશી' તરીકે જાણીતું છે.
- ભાવનગર અને બોટાદ: પાલીતાણા (શેત્રુંજય પર્વત) અને સારંગપુર હનુમાનજી મંદિર. ભાવનગર ગોહિલવાડ તરીકે ઓળખાય છે.
- મોરબી અને સુરેન્દ્રનગર: મોરબી સિરામિક ઉદ્યોગ માટે અને સુરેન્દ્રનગર કપાસ તથા તરણેતરના મેળા માટે પ્રસિદ્ધ છે.
૬. કચ્છ: રણ અને કળાનો અનોખો સંગમ
કચ્છ એક અલગ ભૌગોલિક અને સાંસ્કૃતિક એકમ છે. તે ભારતીય નકશા પર પશ્ચિમનો છેડો છે. ભુજ તેનું વડું મથક છે. અહીં સફેદ રણ (White Rann) આવેલું છે, જ્યાં દર વર્ષે 'રણ ઉત્સવ' ઉજવાય છે.
કચ્છમાં કાળો ડુંગર, આઈના મહેલ અને પ્રાગ મહેલ જોવાલાયક છે. કંડલા અને મુંદ્રા જેવા ભારતનાં અગ્રણી બંદરો કચ્છમાં છે. અહીંની 'કચ્છી કળા', ગુંથણ અને સંસ્કૃતિ બીજા જિલ્લાઓ કરતા અલગ પડે છે. ૧૮૧૯ અને ૨૦૦૧ના મોટા ભૂકંપોએ કચ્છને બદલી નાખ્યું છતાં આજે તે ગુજરાતના સૌથી ઝડપથી વિકસતા જિલ્લાઓમાં છે.
ઐતિહાસિક રીતે લોથલ પછી ધોળાવીરા (કચ્છ) હડપ્પીય સંસ્કૃતિનું મોટું નગર હતું, જે આજે UNESCO હેરિટેજ લિસ્ટમાં છે. કચ્છના રણમાં જોવા મળતા ઘુડખર અને સુરખાબ પક્ષીઓ આ જમીનને કુદરતી અજાયબી બનાવે છે.
