સાંસ્કૃતિક વારસો (Art & Culture)

૧. ગુજરાતનો ભવ્ય સાંસ્કૃતિક વારસો

ગુજરાતની સંસ્કૃતિ એટલે 'રંગીલું ગુજરાત'. અહીંની કળા, સંગીત, નૃત્ય અને સ્થાપત્યમાં અનેક યુગોનો પ્રભાવ છે. હડપ્પીય સંસ્કૃતિથી લઈને સોલંકી અને મુઘલ કાળ સુધીના અવશેષો અહીં જોવા મળે છે. ગુજરાતના લોકો વારસાગત રીતે કલાપ્રેમી છે, જે તેમના તહેવારો અને રહેણીકહેણીમાં ઝળકે છે.

વાલીની પરંપરા, ભવાઈનો ખેલ, ગરબાની ગૂંજ અને સૂક્ષ્મ કોતરણીવાળી વાવો એ ગુજરાતની વૈશ્વિક ઓળખ છે. ૨૦૨૩ માં ગુજરાતી 'ગરબા' ને યુનેસ્કોએ માનવજાતના 'અમૃત સાંસ્કૃતિક વારસા' તરીકે જાહેર કરીને વિશ્વ કક્ષાનું સન્માન આપ્યું છે. સ્થાપત્યમાં 'સોલંકી શૈલી' અને 'મારુ-ગુર્જર શૈલી' નો દબદબો રહ્યો છે.

આ વારસો માત્ર પથ્થરો કે નૃત્યમાં નથી, પણ મણકા પર થતા કામમાં, કાપડ પરની બાંધણીમાં અને ભીંતચિત્રોમાં પણ જીવંત છે. 'અતિથિ દેવો ભવ' એ આ સંસ્કૃતિનો મુખ્ય મંત્ર છે, જે પ્રત્યેક ગુજરાતીના હૃદયમાં રહેલો છે.

૩. લોકનૃત્યો: ગરબા અને અન્ય (Folk Dances)

• ગરબા: શક્તિની આરાધના માટે સ્ત્રીઓ દ્વારા ગવાતું અને રમાતું નૃત્ય. માટીના સાંકડા મુખવાળા અને કાણાંવાળા ઘડામાં દીવો મૂકીને ગરબો લેવામાં આવે છે.
• ગરબી: મુખ્યત્વે પુરુષો દ્વારા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની ભક્તિમાં રમાતી રમત. દયારામે ગરબીઓને લોકપ્રિય બનાવી છે.
• ટિપ્પણી નૃત્ય: ચોરવાડની કોળી સ્ત્રીઓ અને ખારવણ બહેનો જમીન કૂટવાની ક્રિયા (ટિપ્પણી) સાથે તાલબદ્ધ નૃત્ય કરે છે.
• પઢાર નૃત્ય (ભાલ): નળકાંઠાના પઢારો હલેસા મારતા હોય તેવા મુદ્રાઓ સાથે 'મંજીરા નૃત્ય' કરે છે.
• હૂડો (તરણેતર): ભરવાડ અને રબારી કોમનું જોશભર્યું નૃત્ય.
• મેરાયો (બનાસકાંઠા): વાવ-થરાદ પંથકના લોકો સરખડ નામના ઘાસમાંથી મેરાયો બનાવીને તલવારબાજી જેવું નૃત્ય કરે છે.

૫. હસ્તકલા અને મૂર્તિકળા (Handicrafts & Sculpture)

• બાંધણી (Bandhani): જામનગર, જેતપુર અને ભુજની બાંધણીમાં 'ટાઈ એન્ડ ડાય' પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે.
• પટોળા (Patola): પાટણના પટોળા 'બેવડ ઇક્ત' (Double Ikat) માટે પ્રખ્યાત છે. 'પડી પટોળે ભાત, ફાટે પણ ફીટે નહીં' એ તેની મજબૂતીની કહેવત છે.
• રોગન કલા (કચ્છ): દિવેલના મીણના રંગો દ્વારા કપડાં પર થતી બારીક કોતરણી, જે માત્ર નખના ઉપયોગથી થાય છે.
• અકીક કામ (ખંભાત): કિંમતી પત્થરોને પોલીશ કરીને અલંકારો બનાવવા.
• સાંખેડા ફર્નિચર (છોટા ઉદેપુર): લાકડા પર લાલ અને સોનેરી લાખના કામવાળું ફર્નિચર વર્લ્ડ ફેમસ છે.