star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૧. વણાટકામની અજોડ પરંપરા: પાટણના પટોળા
ગુજરાતનું વણાટકામ વિશ્વભરમાં ‘કાપડની રાણી’ તરીકે ઓળખાય છે.
- પાટણના પટોળા (Double Ikat): પાટણના પટોળા એ ભારતની સૌથી જટિલ અને કલાત્મક વણાટ પદ્ધતિ છે. આ પદ્ધતિમાં ‘તાણા’ (Warps) અને ‘વાણા’ (Wefts) બંનેને વણાટ પહેલા જ ચોક્કસ ડિઝાઇન મુજબ રંગવામાં આવે છે. આને ‘ડબલ ઇકત’ કહેવાય છે.
- ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ: ૧૨મી સદીમાં સોલંકી રાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહના સમયમાં ૭૦૦ સાળવી પરિવારો મહારાષ્ટ્રના જાલનાથી પાટણમાં લાવવામાં આવ્યા હતા. આજે માત્ર ૨-૩ પરિવારો જ આ પરંપરાગત શુદ્ધ રેશમી પટોળા બનાવે છે.
- વિશેષતા: પટોળા બંને બાજુ પહેરી શકાય છે. તેના કુદરતી રંગો ક્યારેય જતા નથી, માત્ર કાપડ ફાટે છે. એટલા માટે કહેવાય છે - ‘પડી પટોળે ભાત, ફાટે પણ ફીટે નહિ’.
૨. બાંધણી અને અન્ય વણાટ કલા
- બાંધણી (Tie and Dye): જામનગર અને જેતપુર ‘બાંધણી’ માટે જગવિખ્યાત છે. સાડીના કાપડ પર ઝીણી ગાંઠો બાંધીને પછી તેને રંગવામાં આવે છે. ચુંદડી, ઘર્ચોળા અને લહેરીયા એ તેના મુખ્ય પ્રકાર છે.
- ટાંગલિયા વણાટકામ (સુરેન્દ્રનગર): આ વણાટમાં વણકર ચાલતા સાળ (Loom) પર જ કાચા રૂના નાના મણકા (Beads) જેવી ગૂંથણી કરે છે. આ અનોખી કલાને જીઆઈ (GI) ટેગ મળ્યો છે.
- મશરૂ કાપડ (માંડવી-કચ્છ/પાટણ): મશરૂ એટલે ‘પરવાનગી પાત્ર’. આ કાપડમાં અંદર સુતર અને બહાર રેશમ હોય છે. મુસ્લિમ ધર્મમાં રેશમ શરીરને અડવું વર્જ્ય હોવાથી આ મિશ્ર કાપડ વિકસાવવામાં આવ્યું હતું.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૩. છાપકામની અદભૂત દુનિયા (Block Printing)
- અજરખ પ્રિન્ટ (કચ્છ): અજરખ એટલે ‘આજ રખ’ (આજે જ રાખો). આ છાપકામ ધામડકા અને અજરખપુરના ખત્રી સમાજ દ્વારા થાય છે. તે ભૌમિતિક ડિઝાઈન અને રાતા-ભૂરા કુદરતી રંગો માટે જાણીતા છે. ઇન્ડિગો (ગળી) નો ઉપયોગ અહીં બહોળા પ્રમાણમાં થાય છે.
- માતાની પછેડી (અમદાવાદ): આ હાથથી દોરેલી અને છાપેલી પવિત્ર કાપડ શૈલી છે. વાઘરી સમુદાયના કલાકારો દેવી-દેવતાઓની જીવનકથા કાપડ પર કંડારે છે. તેને ‘ગુજરાતની કલમકારી’ પણ કહેવાય છે.
- સુતરાઉ છાપકામ (જેતપુર-અમદાવાદ): જેતપુર તેના ડાઈંગ અને સ્ક્રીન પ્રિન્ટિંગ ઉદ્યોગ માટે સૌરાષ્ટ્રમાં મોટું કેન્દ્ર છે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૪. કચ્છનું ભરતકામ અને રોગન આર્ટ
કચ્છને હસ્તકલાનું ‘સોનું’ કહેવામાં આવે છે.
- ભરતકામની વિવિધતા: રબારી, આહીર, સોઢા મુતવા અને જત જેવી જ્ઞાતિઓની પોતાની આગવી ભરતશૈલી છે. આભલા (Mirrors) નો ઉપયોગ કચ્છી ભરતકામની ઓળખ છે. ‘સુફ’ ભરતકામમાં પાછળ ગાંઠ હોતી નથી તે તેની ચોકસાઈ છે.
- રોગન આર્ટ (Nirona): એરંડાના તેલના રંગોથી કાપડ પર કરવામાં આવતી આ પેઇન્ટિંગ કલા વિશ્વમાં માત્ર નિરોણા (કચ્છ) ના ખત્રી પરિવાર પાસે જ છે. પીએમ મોદીએ અમેરિકાના પ્રમુખ ઓબામાને રોગન આર્ટનું ‘Tree of Life’ ભેટમાં આપ્યું હતું.
૫. લાકડા કામ, ધાતુ કામ અને માટી કામ
- સંખેડાનું ફર્નિચર (છોટાઉદેપુર): સાગના લાકડા પર લાખ (Lacquer) દ્વારા લાલ-પીળા-સોનેરી રંગની ડિઝાઈન કરવામાં આવે છે. આ ફર્નિચરને પણ જીઆઈ (GI) ટેગ મળેલો છે.
- ઇડરીયા રમકડાં: ઇડર (સાબરકાંઠા) માં હલકા લાકડામાંથી રંગબેરંગી રમકડાં બનાવવાની મોટું કેન્દ્ર છે.
- પિત્તળ ઉદ્યોગ (જામનગર): જામનગર તેના પિત્તળના ભાગો (Brass Parts) અને કલાત્મક દીવાઓ/ઘરવખરી માટે એશિયામાં જાણીતું છે.
- લીંપણ ગુંથણ (Mud Art): કચ્છના બુંગા (નળાકાર ઘરો) માં ગારો અને આભલાની મદદથી સજાવટ કરવામાં આવે છે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૬. ગુજરાતી ઘરેણાં અને પોશાક
ગુજરાતની સ્ત્રીઓ અને પુરુષોના પોશાકમાં ભારે વૈવિધ્ય છે.
- કેડિયું અને ચોરણો: સૌરાષ્ટ્રના પુરુષોનો પરંપરાગત પોશાક, જે નવરાત્રી અને મેળામાં વધુ જોવા મળે છે.
- આભરણો: પગમાં ‘તોડા-સાંકળા’, કમરે ‘કંદોરો’, ગળામાં ‘હાંસડી’ અને કાંડા પર ‘બંગડી’ કે ‘વેઢ’ ના પેરાવેશ ગુજરાતી સંસ્કૃતિનો ભાગ છે.
- અકીક ઉદ્યોગ (ખંભાત): દરિયામાંથી મળતા અકીકના પથ્થરો પર નકશીકામ કરીને ઘરેણાં બનાવવાની કલા ખંભાતમાં હજારો વર્ષોથી ચાલે છે.
૭. ગુજરાતી ખાણીપીણી (Culinary Heritage)
ખોરાક પણ ગુજરાતી સંસ્કૃતિનો એક અભિન્ન હિસ્સો છે.
- ગુજરાતી થાળી: જેમાં દાળ-ભાત, રોટલી-શાક સાથે ફરસાણ અને મીઠાઈની પરંપરા છે.
- સુરતનું ઊંધિયું અને ઘારી: જે વિશ્વભરમાં લોકપ્રિય છે.
- ખમણ-ઢોકળાં, ફાફડા-જલેબી: આ નાસ્તાઓ વિદેશમાં પણ ગુજરાતીઓની ઓળખ બની ગયા છે.
