ખેતી અને પશુપાલન (ગુજરાત)

૧. ગુજરાતની કૃષિ વ્યવસ્થા (Agriculture System)

ગુજરાત ભારતનું એક મહત્વનું કૃષિપ્રધાન રાજ્ય છે. રાજ્યની આશરે ૫૦% થી વધુ વસ્તી પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે ખેતી અને પશુપાલન પર નિર્ભર છે. ગુજરાતની ભૌગોલિક વિવિધતાને કારણે અહીં વિવિધ પ્રકારની ખેતી કરવામાં આવે છે. દક્ષિણ ગુજરાતમાં બાગાયતી અને ડાંગરની ખેતી, મધ્ય ગુજરાતમાં તમાકુ અને કપાસની ખેતી, સૌરાષ્ટ્રમાં મગફળી અને કપાસ, જ્યારે ઉત્તર ગુજરાતમાં એરંડા અને જીરાની ખેતી મુખ્ય છે.

ગુજરાતમાં મુખ્ય ત્રણ પ્રકારના પાક લેવામાં આવે છે: (૧) ખરીફ પાક (ચોમાસુ), (૨) રવી પાક (શિયાળુ) અને (૩) જાયદ પાક (ઉનાળુ). રાજ્યમાં કુલ ભૌગોલિક વિસ્તારના આશરે ૫૩% ભાગમાં ખેતી થાય છે. ખેતીમાં આધુનિકીકરણ લાવવા માટે 'કૃષિ મહોત્સવ' અને 'સોઈલ હેલ્થ કાર્ડ' જેવા અભિયાનો ગુજરાતે જ દેશને આપ્યા છે.

સિંચાઈની સુવિધા વધવાને કારણે હવે ખેતીમાં વ્યાપારી પાકો (Cash Crops) નું પ્રમાણ વધ્યું છે. મગફળી, કપાસ, એરંડા અને એશિયાનું સૌથી મોટું મસાલા માર્કેટ મહેસાણાના ઊંઝા ખાતે આવેલું હોવાથી ગુજરાત વિશ્વભરમાં જાણીતું છે.

૩. બાગાયતી અને અનાજ પાકો

અનાજની દૃષ્ટિએ ગુજરાતમાં બાજરી અને ડાંગર મુખ્ય પાક છે.

• બાજરી: બનાસકાંઠા જિલ્લો બાજરીના ઉત્પાદનમાં ભારતમાં પ્રથમ સ્થાને છે. ગુજરાતના સૂકા વિસ્તારોમાં બાજરી મુખ્ય ખોરાક છે.
• ડાંગર (Rice): દક્ષિણ ગુજરાત (વલસાડ, નવસારી) અને મધ્ય ગુજરાત (અમદાવાદના ભાલ અને ખેડા) માં ડાંગરની ખેતી થાય છે. ભાલ પ્રદેશના 'ભાલિયા ઘઉં' (દાઉદખાની ઘઉં) પોતાની ખાસ મીઠાશ માટે GI ટેગ ધરાવે છે.
• બાગાયતી પાકો: વલસાડ અને જૂનાગઢની 'કેરી' (હાફૂસ અને કેસર) વિશ્વ વિખ્યાત છે. ભાવનગરની જામફળ અને પૂર્વી ગુજરાતના કેળા પણ જાણીતા છે.
• મસાલા પાકો: મેથી, અજમો, સુવા અને લસણના ઉત્પાદનમાં પણ ગુજરાતના વિવિધ જિલ્લાઓ જેમ કે રાજકોટ અને સૌરાષ્ટ્ર અગ્રેસર છે. ઈસબગુલના ઉત્પાદનમાં પણ ઊંઝા મોખરે છે.

૫. મત્સ્ય પાલન અને અન્ય પશુધન

૧૬૦૦ કિમી લાંબો દરિયાકિનારો હોવાથી ગુજરાત મત્સ્ય પાલન (Fisheries) માં પણ ભારતના અગ્રણી રાજ્યોમાંનું એક છે. વેરાવળ, પોરબંદર, માંગરોળ અને ઓખા મુખ્ય મત્સ્ય કેન્દ્રો છે. સમુદ્રી માછલીઓના ઉત્પાદનમાં ગુજરાત પ્રથમ ક્રમે છે.

• ઘેટા-બકરા: સૌરાષ્ટ્ર અને ઉત્તર ગુજરાતમાં ઘેટા-બકરા પાલન વધુ થાય છે. પાટણના ઘેટાની લૂણ (ઊન) ઉત્તમ ગણાય છે.
• ઊંટ: કચ્છમાં ખારાઈ ઊંટ જોવા મળે છે, જે પાણીમાં તરી શકે છે. ઊંટના દૂધની ડેરી પણ કચ્છમાં શરૂ કરવામાં આવી છે.
• ઘોડા અને ગધેડા: જુનાગઢના કાઠિયાવાડી ઘોડા વિશ્વભરમાં તેની સ્ફૂર્તિ અને વફાદારી માટે જાણીતા છે. જ્યારે પાટણના શંખેશ્વર પાસે ગધેડાની ઓલાદો જોવા મળે છે.
• મરઘા ઉદ્યોગ: તાપી અને દક્ષિણ ગુજરાતમાં મરઘા ઉછેર (Poultry) કેન્દ્રો વિકસ્યા છે. આ રીતે ગુજરાતમાં કૃષિ અને પશુપાલન એકબીજાના પૂરક બનીને રાજ્યની પ્રગતિમાં ફાળો આપે છે.