star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
મરાઠા આક્રમણો અને ચૌથ ઉઘરાવવાની શરૂઆત
મુગલ સામ્રાજ્યના પતન પછી શિવાજી મહારાજ અને ત્યારબાદ પેશ્વામાં મરાઠા સત્તા ગુજરાતમાં પ્રવેશી.
- ચૌથ અને સરદેશમુખી: મરાઠાઓ સુરત અને દક્ષિણ ગુજરાતમાંથી નિયમિત કર ઉઘરાવતા હતા.
- પેશ્વા અને ગાયકવાડ: ઈ.સ. ૧૭૫૮ માં અમદાવાદ પર પેશ્વા અને ગાયકવાડના સંયુક્ત સૈન્યનો વિજય થયો. આ સાથે ગુજરાતમાં મુગલ શાસનનો અંત આવ્યો અને મરાઠા શાસન શરૂ થયું. અમદાવાદનો વહીવટ પેશ્વા અને ગાયકવાડ વચ્ચે વહેંચાયેલો હતો.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
ગાયકવાડ વંશની સ્થાપના અને વડોદરા
ગાયકવાડ વંશના મૂળ પુરુષ દામાજીરાવ ગાયકવાડ હતા.
- સોનગઢ: ગાયકવાડોએ સૌપ્રથમ તાપી જિલ્લાના સોનગઢને પોતાની રાજધાની બનાવી હતી.
- વડોદરાનો ઉદય: સમય જતાં પીલાજીરાવ અને દામાજીરાવ બીજાએ વડોદરાને પોતાનું મુખ્ય કેન્દ્ર બનાવ્યું. પેશ્વા સાથેના વિખવાદો પછી ગાયકવાડ સ્વતંત્ર સત્તા તરીકે ઉભરી આવ્યા અને અંગ્રેજો સાથે સંધિ કરી.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ ૩ (૧૮૭૫-૧૯૩૯)
સયાજીરાવ ગાયકવાડ ૩ ગુજરાતના ઇતિહાસના સૌથી પ્રજાવત્સલ અને આધુનિક વિચારધારા ધરાવતા રાજવી હતા.
- મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણ: ઈ.સ. ૧૯૦૬ માં તેમણે સમગ્ર વડોદરા રાજ્યમાં પ્રાથમિક શિક્ષણ મફત અને ફરજિયાત કર્યું, જે ભારતમાં પ્રથમ હતું.
- પુસ્તકાલય પ્રવૃત્તિ: 'ગામ ત્યાં પુસ્તકાલય' ના સૂત્ર સાથે તેમણે મોતીભાઈ અમીનની મદદથી ગ્રંથાલયોની જાળ બિછાવી.
- સામાજિક સુધારા: બાળલગ્ન પ્રતિબંધક કાયદો, વિધવા વિવાહને સમર્થન અને દલિતોદ્ધાર માટે અનેક કાર્યો કર્યા. તેમણે ડૉ. બી.આર. આંબેડકરને વિદેશ અભ્યાસ માટે શિષ્યવૃત્તિ આપી હતી.
વોકર સેટલમેન્ટ અને અંગ્રેજ પ્રભાવ
ઈ.સ. ૧૮૦૭ માં બ્રિટિશ કર્નલ એલેક્ઝાન્ડર વોકર એ સૌરાષ્ટ્રના રજવાડાઓ સાથે 'વોકર સેટલમેન્ટ' (વોકર કરાર) કર્યો હતો. આ કરારથી ગાયકવાડ અને અન્ય રજવાડાઓ વચ્ચેના સીમા વિવાદો ઉકેલાયા અને સૌરાષ્ટ્રમાં શાંતિ સ્થપાઈ. આ કરાર દ્વારા અંગ્રેજો હસ્તક્ષેપનો પાયો નખાયો હતો.
ગાયકવાડ કાળનું સ્થાપત્ય અને ઉદ્યોગ
વડોદરામાં લક્ષ્મી વિલાસ પેલેસ (ભારતનો સૌથી મોટો ખાનગી મહેલ), ન્યાયમંદિર અને કીર્તિ મંદિર ગાયકવાડ કાળની સુંદર ભેટ છે. ઉદ્યોગ ક્ષેત્રે 'બેંક ઓફ બરોડા' અને એલેમ્બિક જેવી સંસ્થાઓની સ્થાપનામાં સયાજીરાવનો મોટો ફાળો રહ્યો હતો.
