star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
ગુજરાતમાં હડપ્પીય સભ્યતાનો પગપેસારો
ભારતમાં સિંધુ ખીણની સભ્યતાના સૌથી વધુ સ્થળો આઝાદી પછી ગુજરાતમાંથી મળી આવ્યા છે. આ સભ્યતાને 'હડપ્પીય સંસ્કૃતિ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
ગુજરાતમાં આ સભ્યતાનો ફેલાવો કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રના વિસ્તારોમાં સૌથી વધુ જોવા મળે છે. રંગપુર એ ગુજરાતમાંથી મળી આવેલું આ સભ્યતાનું પ્રથમ સ્થળ હતું.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
1. લોથલ (Lothal) - વિશ્વનું સૌથી જૂનું બંદર
- સ્થાન: અમદાવાદ જિલ્લો (ધોળકા તાલુko), ભોગાવો નદીના કિનારે.
- શોધ: ઈ.સ. 1954 માં ડો. એસ.આર. રાવ (S.R. Rao) દ્વારા.
- મહત્વની વિશેષતાઓ:
- ગોદી (Dockyard): લોથલની સૌથી મોટી વિશેષતા અહીંથી મળી આવેલું ઈંટોનું બનેલું ડોકયાર્ડ છે, જે વિશ્વનું સૌથી જૂનું કૃત્રિમ બંદર મનાય છે.
- મણકા બનાવવાની ફેક્ટરી: અહીંથી મણકા બનાવવાનું કારખાનું મળી આવ્યું છે.
- ચોખાના અવશેષો: હડપ્પીય સંસ્કૃતિમાં ચોખાના પુરાવા લોથલમાંથી મળ્યા છે.
- અગ્નિવેદીઓ: અહીં યજ્ઞકુંડ/અગ્નિવેદીઓના પુરાવા મળ્યા છે.
- મડદાંઓના દફન: જોડકાં (Double burial) દફનવિધિના અવશેષો.
- ચેસ બોર્ડ: રમત માટેનું પાસું અને ચેસ જેવી રમતનું બોર્ડ પણ મળી આવ્યું છે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
2. ધોળાવીરા (Dholavira) - સફેદ કૂવો
- સ્થાન: કચ્છ જિલ્લો (ભચાઉ તાલુko), રણના 'ખદીર બેટ' માં.
- શોધ: ઈ.સ. 1967 માં જે.પી. જોશી (J.P. Joshi) દ્વારા. વિસ્તૃત ખોદકામ આર.એસ. બિષ્ટ (R.S. Bisht) એ કર્યું હતું.
- મહત્વની વિશેષતાઓ:
- ત્રિ-સ્તરીય નગરરચના: ધોળાવીરા નગર ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલું હતું - સિટાડેલ (ઉપરનું નગર), મધ્યમ નગર અને નીચલું નગર.
- સાઈનબોર્ડ (Signboard): વિશ્વનું સૌથી જૂનું 10 મોટા અક્ષરોવાળું સાઈનબોર્ડ અહીંથી મળ્યું છે.
- વોટર મેનેજમેન્ટ: વરસાદી પાણીના સંગ્રહ માટે અહીં પથ્થરોથી બનેલી વિશાળ ટાંકીઓ અને વોટર હાર્વેસ્ટિંગ સિસ્ટમ હતી.
- સ્ટેડિયમ: રમતગમત માટેનું મેદાન (Stadium) મળી આવ્યું છે.
- UNESCO સાઈટ: વર્ષ 2021 માં તેને વર્લ્ડ હેરિટેજ લિસ્ટમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું છે.
3. રંગપુર અને અન્ય મહત્વના સ્થળો
- રંગપુર (સુરેન્દ્રનગર/અમદાવાદ સીમા): ગુજરાતનું પ્રથમ હડપ્પીય સ્થળ (ખોદકામ: એમ.એસ. વત્સ). અહીંથી ડાંગરના ફોતરાં મળ્યા છે.
- રોઝડી (શ્રીનાથગઢ, રાજકોટ): ભાદર નદીના કિનારે. અહીંથી હાથીના અવશેષો અને માટીનાં વાસણો મળ્યા છે.
- સુરકોટડા (કચ્છી): અહીંથી ઘોડાના હાડકાં (Horse bones) ના પુરાવા મળ્યા છે.
- કુંતાસી (મોરબી): તે હડપ્પીય કાળનું એક મહત્વનું બંદર અને વ્યાપારી કેન્દ્ર હતું.
- પ્રભાસ પાટણ (ગીર સોમનાથ): સરસ્વતી નદીના કિનારે આવેલું પ્રાચીન બંદર.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
નગર રચના અને જીવનશૈલી
ગુજરાતના હડપ્પીય નગરો આયોજનબદ્ધ હતા. રસ્તાઓ કાટખૂણે કાપતા અને ગટર વ્યવસ્થા અદભૂત હતી. લોકો ખેતી, પશુપાલન અને દરિયાઈ વેપાર કરતા હતા. મેસોપોટેમિયા (ઈરાક) સાથે લોથલ દ્વારા વ્યાપાર થતો હોવાના પુરાવા મળ્યા છે.
