ગુજરાત સલ્તનતનો ઉદય અને મુઝફ્ફર શાહ ૧
ઈ.સ. ૧૨૯૯ માં કર્ણદેવ વાઘેલાના પરાજય પછી ગુજરાતમાં દિલ્હીના પ્રતિનિધિઓ (સુબા) નું શાસન શરૂ થયું. ઈ.સ. ૧૪૦૭ માં દિલ્હીની નબળી સ્થિતિનો લાભ લઈ ઝફર ખાન એ પોતે 'મુઝફ્ફર શાહ ૧' નામ ધારણ કરી ગુજરાતને સ્વતંત્ર સલ્તનત જાહેર કર્યું.
- સ્થાપક: ઝફર ખાન (મુઝફ્ફર શાહ ૧).
- પ્રથમ રાજધાની: પાટણ.
અહમદશાહ ૧ અને અમદાવાદની સ્થાપના (૧૪૧૧)
મુઝફ્ફર શાહ પછી તેનો પૌત્ર તાતાર ખાનનો પુત્ર અહમદશાહ ગાદી પર આવ્યો. તે ગુજરાત સલ્તનતનો વાસ્તવિક સ્થાપક ગણાય છે.
- અમદાવાદની સ્થાપના: તેણે ૨૬ ફેબ્રુઆરી, ૧૪૧૧ ના રોજ સાબરમતી નદીના કિનારે 'આશાવલ' પાસે નવું શહેર વસાવ્યું, જેને 'અમદાવાદ' નામ આપ્યું.
- દંતકથા: એવી લોકવાયકા છે કે જ્યારે અહમદશાહે 'કુતરા પર સસલાને' આક્રમણ કરતા જોયું (જ્યારે કુત્તે પે સસ્સા આયા), ત્યારે તેણે આ ધરતીની શૌર્યગાથાથી પ્રભાવિત થઈને અહીં શહેર વસાવ્યું હતું.
- ચાર અહમદ: આ શહેરનો પાયો ચાર પવિત્ર વ્યક્તિઓએ નાખ્યો હતો, જેમના નામમાં 'અહમદ' હતું (અહમદશાહ, શેખ અહમદ ખટ્ટુ ગંજ બક્ષ, મલિક અહમદ અને કાઝી અહમદ).
સલ્તનત કાળનું સ્થાપત્ય અને કલા
અહમદશાહે અમદાવાદને ભવ્ય ઇમારતોથી સજાવ્યું.
- જામા મસ્જિદ: અમદાવાદની સૌથી વિશાળ અને સુંદર મસ્જિદોમાંની એક.
- તીન દરવાજા: ભદ્રના કિલ્લાના પ્રવેશદ્વાર તરીકે ઓળખાતી ઐતિહાસિક જગરી.
- જુમ્મા મસ્જિદ અને રાણી નો હજીરો: સ્ત્રીઓના મકબરા માટેનું સ્થળ.
- સ્થાપત્ય શૈલી: આ કાળમાં હિન્દુ અને ઇસ્લામિક સ્થાપત્યનો અનોખો સંગમ જોવા મળે છે, જેને 'ઇન્ડો-સારાસેનિક' શૈલી કહેવામાં આવે છે.
વહીવટ અને મિલિટરી સુધારા
અહમદશાહે સૈન્યમાં શિસ્ત લાવવા માટે 'મુસ્તદ' (મહેસૂલ અને સૈન્ય વ્યવસ્થા) શરૂ કરી. તેણે પાટણથી રાજધાની અમદાવાદ ખસેડીને વહીવટ કેન્દ્રિત કર્યો. તે ન્યાયપ્રિય રાજા હતો પણ હિન્દુઓ પ્રત્યે કઠોર નીતિ અપનાવી હતી, છતાં તેના વહીવટમાં હિન્દુ મંત્રીઓનું પણ સ્થાન હતું.
અહમદશાહનું અવસાન અને વારસો
અહમદશાહનું અવસાન ઈ.સ. ૧૪૪૨ માં થયું. તેની કબર અમદાવાદના માણેક ચોક વિસ્તારમાં 'રાજાનો હજીરો' તરીકે આવેલી છે. તેના અવસાન પછી કુતબુદ્દીન અહમદશાહ અને અન્ય નબળા શાસકો આવ્યા, પરંતુ ટૂંક સમયમાં જ મહેમૂદ બેગડો ગાદી પર આવ્યો જેણે સલ્તનતને નવી ઊંચાઈએ પહોંચાડી.
