પીળી ક્રાંતિ (Yellow Revolution): તેલીબિયાંમાં સ્વનિર્ભરતા

૧. પીળી ક્રાંતિનો ઉદય અને જરૂરિયાત

૧૯૮૦ ના દાયકા સુધી ભારત અનાજમાં સ્વનિર્ભર થઈ ગયું હતું, પરંતુ ખાદ્ય તેલ (Edible Oil) માટે વિદેશી આયાત પર નિર્ભર રહેવું પડતું હતું. આ નિર્ભરતા ઘટાડવા ‘પીળી ક્રાંતિ’ શરૂ કરવામાં આવી.

• સમયગાળો: ૧૯૮૬ થી ૧૯૯૦ ના દાયકામાં આ ક્રાંતિ વેગવંતી બની.
• પિતા (Father): સેમ પિત્રોડા (Sam Pitroda) ને પીળી ક્રાંતિના પ્રણેતા માનવામાં આવે છે.
• મુખ્ય હેતુ: તેલીબિયાં (Oilseeds) ના ઉત્પાદનમાં સ્વનિર્ભરતા પ્રાપ્ત કરવી અને વિદેશી હૂંડિયામણ બચાવવું.
• ટેકનોલોજી મિશન: ૧૯૮૬ માં ‘ટેકનોલોજી મિશન ઓન ઓઈલસીડ્સ’ (TMO) ની સ્થાપના કરવામાં આવી.

૨. નવ તેલીબિયાં પાકો (Nine Key Oilseed Crops)

પીળી ક્રાંતિ અંતર્ગત મુખ્યત્વે ૯ પ્રકારના તેલીબિયાં પર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું હતું:

૧. મગફળી (Groundnut)

૨. રાઈ / સરસવ (Mustard)

૩. સોયાબીન (Soybean)

૪. સૂર્યમુખી (Sunflower)

૫. તલ (Sesame)

૬. અળસી (Linseed)

૭. એરંડા (Castor)

૮. કુસુમ (Safflower)

૯. નાઈઝર (Niger)

• વિશેષતા: રાઈ અને સરસવનો પીળો રંગ આ ક્રાંતિના નામનું મુખ્ય કારણ છે. ગુજરાત મગફળી અને એરંડાના ઉત્પાદનમાં દેશમાં મોખરે છે.

૪. પીળી ક્રાંતિની સફળતા અને પડકારો

• સફળતા: ૧૯૯૦ ના દાયકાની શરૂઆતમાં ભારત લગભગ તેલીબિયાંમાં સ્વનિર્ભર થઈ ગયું હતું.
• પડકારો: વસ્તી વધારો અને તેલના વપરાશમાં થયેલા વધારાને કારણે ભારત ફરી આયાતકાર બની ગયું છે.
• નિકાસ: ભારત એરંડા (Castor) ના તેલની નિકાસમાં વિશ્વમાં અગ્રેસર છે.
• આયાત: હાલમાં ભારત તેની વપરાશનું ૬૦% તેલ આયાત કરે છે (ખાસ કરીને પામ ઓઈલ અને સોયાબીન તેલ).

૬. તેલીબિયાં ક્ષેત્રમાં ગુજરાતનું સ્થાન

• મગફળી: ગુજરાત દેશમાં મગફળીનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક છે (સૌરાષ્ટ્ર હબ).
• એરંડા: વિશ્વના કુલ એરંડા ઉત્પાદનમાં ગુજરાતનો મોટો હિસ્સો છે.
• રિસર્ચ સેન્ટર: જુનાગઢ ખાતે ‘ડિરેક્ટરોરેટ ઓફ ગ્રાઉન્ડનટ રિસર્ચ’ (DGR) આવેલું છે.
• તલ (Sesame): બનાસકાંઠા અને સૌરાષ્ટ્રમાં તલનું વિપુલ ઉત્પાદન થાય છે.