૧. શ્વેત ક્રાંતિની પૃષ્ઠભૂમિ અને પ્રારંભ
આઝાદી પછીના શરૂઆતના વર્ષોમાં ભારત દૂધની તીવ્ર અછત અને ગરીબ પશુપાલકોની સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યું હતું.
- શ્વેત ક્રાંતિ એટલે શું?: દૂધના ઉત્પાદનમાં અસાધારણ અને ઝડપી વધારો કરી ભારતને દૂધમાં સ્વનિર્ભર બનાવવાની ચળવળ.
- પિતા (Father): ડો. વર્ગીસ કુરિયન (Dr. Verghese Kurien). તેમને ‘ભારતના મિલ્કમેન’ (Milkman of India) કહેવામાં આવે છે.
- સ્થાપના: ગુજરાતના આણંદ (Anand) થી આ ક્રાંતિનો પાયો નંખાયો.
- ત્રિભુવનદાસ પટેલ: જેમણે ખેડૂતોને સંગઠિત કરી સહકારી મંડળી બનાવવામાં કુરિયનને સાથ આપ્યો હતો.
૨. ઓપરેશન ફ્લડ (Operation Flood) - ૧૯૭૦
વિશ્વના સૌથી મોટા ગ્રામીણ વિકાસ કાર્યક્રમોમાંનો એક એટલે ‘ઓપરેશન ફ્લડ’. તેને ત્રણ તબક્કામાં વહેંચવામાં આવ્યો હતો:
૧. તબક્કો ૧ (૧૯૭૦-૮૦): મુખ્ય ૧૮ મિલ્ક શેડને દેશના ૪ મોટા મહાનગરો (મુંબઈ, દિલ્હી, ચેન્નાઈ, કોલકાતા) સાથે જોડવામાં આવ્યા.
૨. તબક્કો ૨ (૧૯૮૧-૮૫): મિલ્ક શેડની સંખ્યા વધારીને ૧૩૬ કરવામાં આવી અને દેશભરમાં દૂધના આઉટલેટ્સ ઊભા કરાયા.
૩. તબક્કો ૩ (૧૯૮૫-૯૬): સહકારી માળખાને વધુ મજબૂત બનાવ્યું અને પશુઓના સ્વાસ્થ્ય અને સંવર્ધન (Breeding) પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો.
- પરિણામ: ૧૯૯૮ માં ભારત અમેરિકાને પાછળ છોડી દુનિયામાં દૂધના ઉત્પાદનમાં પ્રથમ ક્રમે આવ્યું.
૩. ‘આણંદ પેટર્ન’ અને સહકારી માળખું
શ્વેત ક્રાંતિની સફળતાનું રહસ્ય તેનું ‘ત્રિસ્તરીય’ સહકારી માળખું છે:
૧. ગ્રામ્ય સ્તર (Village Level): ગામડાની ડેરી સહકારી મંડળી (VCS) - જ્યાં ખેડૂતો રોજ દૂધ જમા કરાવે છે.
૨. જિલ્લા સ્તર (District Level): દૂધ સંઘ (Milk Union) - જ્યાં દૂધને પ્રોસેસ કરવામાં આવે છે (દા.ત. આણંદમાં ‘અમૂલ’).
૩. રાજ્ય સ્તર (State Level): માર્કેટિંગ ફેડરેશન - જે બ્રાન્ડિંગ અને વેચાણનું કાર્ય કરે છે (દા.ત. GCMMF).
- બદલો: ખેડૂતોને વચેટિયાઓથી મુક્તિ મળી અને દૂધના વેચાણનો સીધો નફો સીધો ખેડૂતને મળવા લાગ્યો.
૪. અમૂલ (AMUL) નો ઉદય અને મહત્ત્વ
- પૂરું નામ: Anand Milk Union Limited.
- સ્થાપના: ૧૯૪૬ (પોલ્સન જેવી ખાનગી કંપનીઓના શોષણ સામે).
- વિશેષતા: ભેંસના દૂધમાંથી પાવડર (Milk Powder) બનાવવાની ટેકનોલોજી દુનિયામાં સૌ પ્રથમ અમૂલે વિકસાવી હતી (એચ. એમ. દલાયાની મદદથી).
- વિજ્ઞાપન: ‘અમૂલ ગર્લ’ અને ‘Utterly Butterly Delicious’ સૂત્ર દ્વારા અમૂલે ઘર-ઘરમાં સ્થાન મેળવ્યું.
૫. NDDB અને પશુપાલન વિભાગ
૧૯૬૫ માં તત્કાલીન વડાપ્રધાન લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીએ આણંદની મુલાકાત લીધી અને આખા ભારતમાં આ મોડેલ લાગુ કરવા NDDB (National Dairy Development Board) ની સ્થાપના કરી અને ડો. કુરિયનને તેના અધ્યક્ષ બનાવ્યા.
- ડેરી ડે (National Milk Day): ડો. વર્ગીસ કુરિયનના જન્મદિવસ ૨૬ નવેમ્બરને ભારતમાં ‘રાષ્ટ્રીય દૂધ દિવસ’ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
- કુલ ઉત્પાદન: હાલમાં ભારત વિશ્વના કુલ દૂધ ઉત્પાદનમાં ૨૪% ની હિસ્સેદારી ધરાવે છે.
૬. શ્વેત ક્રાંતિની સામાજિક અસરો
- મહિલા સશક્તિકરણ: દૂધ વ્યવસાયમાં મહિલાઓની ભાગીદારી ૭૦% થી વધુ છે, જેનાથી ગ્રામીણ સ્ત્રીઓની આર્થિક સ્વતંત્રતા વધી.
- કુપોષણ સામે લડત: પ્રોટીનયુક્ત આહાર (દૂધ) ની ઉપલબ્ધતા વધી.
- ગરીબી નાબૂદી: ખેતીની સાથે પશુપાલન એ ખેડૂતો માટે ‘બેકઅપ’ આવકનું સાધન બન્યું.
- શ્વેત ક્રાંતિ ૨.૦: હવે સરકાર પશુઓમાં કૃત્રિમ ગર્ભાધાન અને ડિજિટલ મિલ્ક પેમેન્ટ પોર્ટલ પર ધ્યાન આપી રહી છે.
