RBI અને નાણાકીય નીતિ (Monetary Policy): ભારતનું સેન્ટ્રલ બેન્કિંગ

૧. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) નો ઈતિહાસ અને સ્થાપના

ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ ભારતની સર્વોચ્ચ (Central) બેંક છે, જે દેશના નાણાકીય માળખાનું નિયમન કરે છે.

• હિલ્ટન યંગ કમિશન (૧૯૨૬): આ કમિશનની ભલામણોના આધારે ભારતમાં સેન્ટ્રલ બેંકની જરૂરિયાત સ્વીકારવામાં આવી હતી.
• RBI એક્ટ, ૧૯૩૪: બ્રિટિશ ભારત સરકાર દ્વારા ૧૯૩૪ માં કાયદો પસાર કરવામાં આવ્યો.
• સ્થાપના: ૧ એપ્રિલ, ૧૯૩૫ ના રોજ કોલકાતા ખાતે RBI ની સ્થાપના થઈ (૧૯૩૭ માં તેનું મુખ્ય મથક કાયમી ધોરણે મુંબઈ ખસેડવામાં આવ્યું).
• રાષ્ટ્રીયકરણ: આઝાદી પછી ૧ જાન્યુઆરી, ૧૯૪૯ ના રોજ RBI નું રાષ્ટ્રીયકરણ કરવામાં આવ્યું અને તે સંપૂર્ણપણે ભારત સરકારની માલિકીની બની.
• પ્રથમ ગવર્નર: સર ઓસબોર્ન સ્મિથ (બ્રિટિશ).
• પ્રથમ ભારતીય ગવર્નર: સી. ડી. દેશમુખ.
• વર્તમાન ગવર્નર: શક્તિકાંત દાસ (૨૫મા ગવર્નર).

૨. RBI ના મુખ્ય કાર્યો (Functions of RBI)

RBI માત્ર લોન આપતી સંસ્થા નથી, પણ તે અર્થતંત્રનું એન્જિન છે. તેના કાર્યો નીચે મુજબ છે:

૧. ચલણ બહાર પાડવું (Issue of Currency): ૧ રૂપિયો અને સિક્કા સિવાયની તમામ ચલણી નોટો (૨ થી ૫૦૦/૨૦૦૦ સુધી) RBI છાપે છે. ૧ રૂપિયાની નોટ નાણા મંત્રાલય દ્વારા બહાર પાડવામાં આવે છે.

૨. સરકાર માટે બેંકર (Banker to Govt): કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોના તમામ નાણાકીય વ્યવહારો અને જાહેર દેવાનું સંચાલન RBI કરે છે.

૩. બેંકો માટે બેંક (Banker's Bank): જ્યારે અન્ય બેંકોને નાણાંની જરૂર પડે, ત્યારે તે RBI પાસેથી લિક્વિડિટી મેળવે છે.

૪. નાણાકીય નીતિનું નિયંત્રણ: દેશમાં ફુગાવો (Inflation) અને મંદીને રોકવા માટે નાણાંના પુરવઠાનું નિયમન કરે છે.

૫. વિદેશી હૂંડિયામણનું રક્ષણ (Custodian of Foreign Exchange): દેશના સોનાના અનામત જથ્થા અને વિદેશી ચલણ (FEMA-1999 હેઠળ) નું સંરક્ષણ કરે છે.

૬. ધિરાણનું નિયમન: બજારમાં વ્યાજ દરો અને લોનની પ્રાપ્યતા નક્કી કરે છે.

૩. નાણાકીય નીતિના સાધનો (Monetary Policy Instruments)

નાણાકીય નીતિના બે પ્રકારના સાધનો છે: પરિમાણાત્મક (Quantitative) અને ગુણાત્મક (Qualitative).

A. પરિમાણાત્મક સાધનો (Quantitative Tools):

• રેપો રેટ (Repo Rate): જ્યારે બેંકો ટૂંકા ગાળા માટે RBI પાસેથી નાણાં ઉછીના લે, ત્યારે ચૂકવવામાં આવતો વ્યાજ દર. રેપો રેટ વધતા બજારમાં ધિરાણ મોંઘું બને છે અને ફુગાવો ઘટે છે.
• રિવર્સ રેપો રેટ (Reverse Repo Rate): જ્યારે બેંકો પોતાના ફાજલ નાણાં RBI પાસે જમા કરાવે ત્યારે તેમને મળતો વ્યાજ દર.
• CRR (Cash Reserve Ratio): દરેક બેંકે પોતાની થાપણોના અમુક ટકા જથ્થો (દા.ત. ૪.૫%) રોકડ સ્વરૂપે RBI પાસે જમા રાખવો પડે છે. તેના પર કોઈ વ્યાજ મળતું નથી.
• SLR (Statutory Liquidity Ratio): બેંકે પોતાની પાસે જ રોકડ, સોના કે સરકારી જામીનગીરીના રૂપમાં રાખવો પડતો જથ્થો.
• બેંક રેટ (Bank Rate): લાંબા ગાળાના ધિરાણ માટે વપરાતો દર.
• MSF (Marginal Standing Facility): ઓવરનાઈટ પૈસાની અછત પડે ત્યારે વપરાતો દર.
• OMO (Open Market Operations): RBI દ્વારા સરકારી જામીનગીરીઓનું ખુલ્લા બજારમાં ખરીદ-વેચાણ.

૫. RBI ના પ્રસાર અને ડિજિટલ રિવોલ્યુશન

આધુનિક સમયમાં RBI એ કેશલેસ ઇકોનોમી તરફ મોટા ડગલાં ભર્યા છે.

• UPI (Unified Payments Interface): NPCI સાથે મળીને RBI એ દુનિયાની સૌથી મોટી પેમેન્ટ સીસ્ટમ ઉભી કરી છે.
• CBDC (Central Bank Digital Currency): RBI એ ‘ઈ-રૂપિયો’ (e-Rupee) લોન્ચ કર્યો છે જે બ્લોકચેન ટેકનોલોજી પર આધારિત ડિજિટલ ચલણ છે.
• ક્લીન નોટ પોલિસી: ૨૦૦૦ ની નોટો પાછી ખેંચવી અને ચલણમાંથી ફાટેલી-ગંદી નોટો દૂર કરવી તે આ પોલિસીનો ભાગ છે.
• FEMA અને PMLA: મની લોન્ડરિંગ અટકાવવા અને વિદેશી મુદ્રાના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરવા માટે RBI સખત નિયમો લાગુ કરે છે.