૧. NITI આયોગની પૃષ્ઠભૂમિ અને સ્થાપના
ભારતમાં આઝાદી પછી આયોજન પંચ (Planning Commission) ની રચના ૧૯૫૦ માં કરવામાં આવી હતી, જે પંચવર્ષીય યોજનાઓ બનાવતું હતું. પરંતુ બદલાતા સમય સાથે ૧૩ મી ઓગસ્ટ ૨૦૧૪ ના રોજ તેને વિખેરી નાખવામાં આવ્યું.
- સ્થાપના: ૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૫ ના રોજ કેન્દ્રીય કેબિનેટના પ્રસ્તાવ દ્વારા NITI આયોગની સ્થાપના કરવામાં આવી.
- પૂરું નામ: National Institution for Transforming India (ભારત પરિવર્તન માટેની રાષ્ટ્રીય સંસ્થા).
- પ્રકાર: તે ‘બિન-બંધારણીય’ (Non-constitutional) અને ‘બિન-વૈધાનિક’ (Non-statutory) સંસ્થા છે. તે સરકારની એક ‘એક્ઝિક્યુટિવ બોડી’ છે.
- મુખ્ય મથક: નવી દિલ્હી.
૨. નવો અભિગમ: Bottom-Up Approach
આયોજન પંચ ‘Top-Down’ અભિગમ પર ચાલતું હતું (કેન્દ્ર યોજના બનાવે અને રાજ્યો તેને અમલ કરે). જ્યારે NITI આયોગ ‘Bottom-Up’ અભિગમ પર ચાલે છે.
- સહકારી સંઘવાદ (Cooperative Federalism): રાજ્યોને વિકાસની પ્રક્રિયામાં સમાન ભાગીદાર બનાવવા.
- સ્પર્ધાત્મક સંઘવાદ (Competitive Federalism): રાજ્યો વચ્ચે વિકાસ માટે તંદુરસ્ત સ્પર્ધા ઉભી કરવી.
- ટીમ ઈન્ડિયા હબ: રાજ્યો અને કેન્દ્ર વચ્ચે સેતુનું કામ કરવું.
- જ્ઞાન અને નવાચાર હબ: સરકારના થિંક ટેન્ક તરીકે ટેકનિકલ સલાહ પૂરી પાડવી.
૩. NITI આયોગની સંરચના (Structure)
NITI આયોગનું માળખું નીચે મુજબ હોય છે:
૧. અધ્યક્ષ (Chairperson): ભારતના વડાપ્રધાન (હાલમાં નરેન્દ્ર મોદી).
૨. ઉપાધ્યક્ષ (Vice-Chairperson): વડાપ્રધાન દ્વારા નિયુક્ત કરવામાં આવે છે. તેમને ‘કેબિનેટ મંત્રી’ નો દરજ્જો મળે છે (હાલમાં સુમન બેરી).
૩. મુખ્ય કાર્યકારી અધિકારી (CEO): વડાપ્રધાન દ્વારા નિશ્ચિત સમયગાળા માટે નિયુક્ત કરાય છે (હાલમાં બી.વી.આર. સુબ્રહ્મણ્યમ).
૪. ગવર્નિંગ કાઉન્સિલ: તમામ રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓ અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના લેફ્ટનન્ટ ગવર્નરનો સમાવેશ થાય છે.
૫. પદન સભ્યો (Ex-officio Members): વધુમાં વધુ ૪ કેન્દ્રીય મંત્રીઓ.
૬. વિશેષ આમંત્રિતો: વિવિધ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો.
૭. પ્રાદેશિક પરિષદ: ચોક્કસ પ્રાદેશિક પ્રશ્નો ઉકેલવા માટે કામચલાઉ ધોરણે બનાવાય છે.
૪. આયોજન પંચ vs NITI આયોગ
| લાક્ષણિકતા | આયોજન પંચ (જૂનું) | NITI આયોગ (નવું) |
| :--- | :--- | :--- |
| અભિગમ | Top-Down (કેન્દ્ર થી રાજ્ય) | Bottom-Up (રાજ્ય થી કેન્દ્ર) |
| સત્તા | મંત્રાલયોને નાણાં ફાળવવાની સત્તા હતી | નાણાં ફાળવવાની સત્તા નથી (માત્ર સલાહકાર) |
| ભૂમિકા | પંચવર્ષીય યોજનાઓ બનાવવી | વિઝન ડોક્યુમેન્ટ અને થિંક ટેન્ક |
| રાજ્યોની ભાગીદારી | ખૂબ જ મર્યાદિત (માત્ર ચર્ચા પૂરતી) | સક્રિય ભાગીદારી (ગવર્નિંગ કાઉન્સિલ દ્વારા) |
| સભ્ય પદ | પૂર્ણકાલીન સભ્યો વધુ હતા | નિષ્ણાતો અને પાર્ટ-ટાઈમ સભ્યો પર વધુ ભાર |
૫. NITI આયોગ દ્વારા બહાર પાડાતા અહેવાલો અને સૂચકાંકો
NITI આયોગ રાજ્યોની કામગીરી માપવા માટે વિવિધ ઇન્ડેક્સ (Indices) પ્રસિદ્ધ કરે છે:
- SDG ઇન્ડિયા ઇન્ડેક્સ: ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યાંકો (Sustainable Development Goals) મેળવવામાં રાજ્યોની પ્રગતિ માપે છે.
- કમ્પોઝિટ વોટર મેનેજમેન્ટ ઇન્ડેક્સ: જળ વ્યવસ્થાપન ક્ષેત્રે કામગીરી.
- ઇન્ડિયા ઇનોવેશન ઇન્ડેક્સ: નવા સંશોધનો અને સ્ટાર્ટઅપ્સ માટેનું વાતાવરણ.
- હેલ્થ ઇન્ડેક્સ (સ્વાસ્થ્ય રાજ્ય, પ્રગતિશીલ ભારત): આરોગ્ય સુવિધાઓની ગુણવત્તા.
- સ્કૂલ એજ્યુકેશન ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (SEQI): શિક્ષણમાં લર્નિંગ આઉટપુટનું માપન.
- એસ્પિરેશનલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ પ્રોગ્રામ: પછાત જિલ્લાઓને અન્ય જિલ્લાની સમકક્ષ લાવવાનું મિશન.
૬. NITI આયોગના ૭ સ્તંભો (7 Pillars of Effective Governance)
NITI આયોગ નીચેના ૭ સિદ્ધાંતો પર કાર્ય કરે છે:
૧. જન સમર્થક (Pro-people), ૨. સક્રિયતા (Pro-activity), ૩. જન ભાગીદારી (Participation), ૪. સશક્તિકરણ (Empowering), ૫. સર્વસમાવેશકતા (Inclusion of all), ૬. સમાનતા (Equality), ૭. પારદર્શિતા (Transparency).
