૧. કરવેરા (Taxation) અને GST નો પાયો
ભારતમાં કરવેરા માળખું બે ભાગમાં વહેંચાયેલું છે: પ્રત્યક્ષ કર (Direct Tax) અને પરોક્ષ કર (Indirect Tax).
- પ્રત્યક્ષ કર: જે વ્યક્તિ પર નાખવામાં આવે તે જ ભરે (દા.ત. ઇન્કમ ટેક્સ, કોર્પોરેટ ટેક્સ).
- પરોક્ષ કર: જે ગ્રાહકો વસ્તુ કે સેવા ખરીદે ત્યારે ભરે છે. GST એ ભારતનો સૌથી મોટો ‘પરોક્ષ કર’ સુધારો છે.
- GST નો ઉદ્દેશ્ય: 'એક રાષ્ટ્ર, એક કર, એક બજાર' (One Nation, One Tax, One Market).
- કઈ સમિતિ: વિજય કેલકર સમિતિએ સૌ પ્રથમ GST ની ભલામણ કરી હતી.
૨. GST નો ઈતિહાસ અને અમલીકરણ
GST લાગુ કરવા માટે બંધારણમાં મહત્વનો ફેરફાર કરવો પડ્યો હતો.
- ૧૦૧મો બંધારણીય સુધારો અધિનિયમ, ૨૦૧૬: આ સુધારા દ્વારા GST ને બંધારણીય માન્યતા મળી.
- અમલીકરણ તારીખ: ૧ જુલાઈ, ૨૦૧૭ થી આખા ભારતમાં (જમ્મુ-કાશ્મીર સહિત) GST લાગુ કરવામાં આવ્યો.
- પ્રથમ રાજ્ય: આસામ (Assam) GST બિલ પસાર કરનાર પ્રથમ રાજ્ય હતું.
- તાજેતરનો ફેરફાર: ફ્રાન્સ દુનિયાનો એવો પહેલો દેશ હતો જેણે ૧૯૫૪ માં GST લાગુ કર્યો હતો. ભારતે કેનેડિયન મોડેલ (Dual GST) અપનાવ્યું છે.
૩. GST ના પ્રકારો (Types of GST)
ભારતમાં ડ્યુઅલ GST મોડેલ છે, જે મુજબ કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંને કર વસૂલે છે:
૧. CGST (Central GST): રાજ્યની અંદર થતા વ્યવહાર પર કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા લેવામાં આવતો ટેક્સ.
૨. SGST (State GST): રાજ્યની અંદર થતા વ્યવહાર પર રાજ્ય સરકાર દ્વારા લેવામાં આવતો ટેક્સ.
૩. UTGST (Union Territory GST): કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં લેવાતો ટેક્સ.
૪. IGST (Integrated GST): એક રાજ્યમાંથી બીજા રાજ્યમાં (Inter-state) થતા વ્યવહાર પર કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા લેવાતો ટેક્સ. આની વસૂલાત કેન્દ્ર કરે છે અને પછી રાજ્યો સાથે વહેંચણી કરે છે (કલમ ૨૬૯-A હેઠળ).
૪. GST કાઉન્સિલ (GST Council)
GST ના દરો અને નિયમો નક્કી કરવા માટે આ સર્વોચ્ચ સંસ્થા છે.
- બંધારણીય કલમ: કલમ ૨૭૯-A હેઠળ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા તેની રચના કરાય છે.
- અધ્યક્ષ: ભારત સરકારના નાણા મંત્રી (Finance Minister) તેના અધ્યક્ષ હોય છે.
- સભ્યો: કેન્દ્રીય નાણા રાજ્ય મંત્રી અને દરેક રાજ્યના નાણા મંત્રીઓ.
- નિર્ણય પ્રક્રિયા: નિર્ણય માટે ૭૫% (૩/૪) બહુમતી જરૂરી છે.
- વોટિંગ પાવર: કેન્દ્ર પાસે ૧/૩ (૩૩.૩%) અને તમામ રાજ્યો પાસે મળીને ૨/૩ (૬૬.૬%) વોટિંગ પાવર છે.
૫. ટેક્સ સ્લેબ અને મુક્તિ (Tax Slabs & Exemptions)
GST માં મુખ્યત્વે ૫ સ્લેબ છે:
- ૦% (Nil): શાકભાજી, ફળો, દૂધ, અનાજ જેવી જીવનશરૂઆતી વસ્તુઓ.
- ૫%: ખાંડ, ચા, કોફી, તેલ, ખાતર, વગેરે.
- ૧૨%: માખણ, ઘી, ડ્રાય ફ્રૂટ્સ, મોબાઈલ, વગેરે.
- ૧૮%: સાબુ, હેર ઓઈલ, પાસ્તા, આઈસ્ક્રીમ, વગેરે (સૌથી વધુ વસ્તુઓ આમાં છે).
- ૨૮%: લક્ઝરી કાર, પાન મસાલા, સિગારેટ, એર કંડિશનર.
GST ની બહારની વસ્તુઓ:
૧. માનવ વપરાશ માટેનો દારૂ (Alcohol).
૨. પેટ્રોલિયમ પેદાશો (ક્રૂડ ઓઈલ, પેટ્રોલ, ડીઝલ, નેચરલ ગેસ, એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ) - આના પર હાલમાં પણ જૂનો વેટ (VAT) અને એક્સાઈઝ લાગે છે.
૩. વીજળી (Electricity).
૬. ટેકનિકલ પાસાઓ: GSTN અને E-way Bill
- GSTN (GST Network): આ એક નિકાસ ટેકનોલોજી રીંક છે જે ટેક્સ ભરવા અને રિટર્ન ફાઇલ કરવાનું ઓનલાઇન સંચાલન કરે છે.
- GSTIN: ૧૫ અંકનો યુનિક રજીસ્ટ્રેશન નંબર.
- E-way Bill: ૫૦,૦૦૦ થી વધુ કિંમતની વસ્તુઓના આંતર-રાજ્ય પરિવહન માટે ઓનલાઇન જનરેટ કરવામાં આવતો પાસ.
- ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ (ITC): વેપારીએ ખરીદી પર ભરેલો ટેક્સ વેચાણ પરના ટેક્સ આઉટપુટ સામે બાદ મળે છે, જેને ITC કહેવાય છે.
