હરિયાળી ક્રાંતિ (Green Revolution): ભારતની અન્ન સુરક્ષાની ગાથા

૧. હરિયાળી ક્રાંતિની પૃષ્ઠભૂમિ (૧૯૬૦ નો દાયકો)

૧૯૬૦ ના દાયકામાં ભારત ગંભીર અન્ન સંકટનો સામનો કરી રહ્યું હતું. વસ્તી ઝડપથી વધી રહી હતી પણ અનાજનું ઉત્પાદન ઓછું હતું.

• Ship-to-Mouth: ભારત અમેરિકાથી 'PL-480' યોજના હેઠળ ઘઉંની આયાત પર નિર્ભર હતું.
• લોન્ડરિંગ: ભારતને 'ભીખ મંગાવતા' (Begging bowl) દેશ તરીકે જોવામાં આવતો હતો.
• ઉકેલ: અનાજની ઉત્પાદકતા વધારવા માટે પરંપરાગત ખેતીને બદલે આધુનિક વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ અપનાવવાની જરૂર ઊભી થઈ.
• વૈશ્વિક પિતા: નોર્મન બોરલોગ (Norman Borlaug) ને હરિયાળી ક્રાંતિના વિશ્વવ્યાપી પિતા માનવામાં આવે છે (મેક્સિકોમાં સંશોધન).
• ભારતીય પિતા: ડો. એમ. એસ. સ્વામીનાથન (M. S. Swaminathan) ને ભારતમાં હરિયાળી ક્રાંતિના જનક માનવામાં આવે છે.

૨. હરિયાળી ક્રાંતિના મુખ્ય ઘટકો (Key Components)

હરિયાળી ક્રાંતિ માત્ર બિયારણ નથી, પણ આખી એક 'પેકેજ ટેકનોલોજી' છે:

૧. HYV બિયારણ: 'High Yielding Varieties' (વધુ ઉત્પાદન આપતા બિયારણ) ના ઉપયોગથી હેક્ટર દીઠ ઉત્પાદન વધ્યું (દા.ત. લેરમા રોઝો, સોનોરા-૬૪ ઘઉંની જાતો).

૨. રાસાયણિક ખાતરો: જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવા NPK (નાઈટ્રોજન, ફોસ્ફરસ, પોટાશ) નો ઉપયોગ.

૩. સિંચાઈ (Irrigation): નહેરો અને ટ્યુબવેલ દ્વારા પાણીની ઉપલબ્ધતા વધારવી.

૪. કીટનાશકો (Pesticides): પાકને રોગચાળા અને જીવાતથી બચાવવા.

૫. ખેતીનું યાંત્રીકરણ: ટ્રેક્ટર, થ્રેશર અને હાર્વેસ્ટર જેવા મશીનોનો ઉપયોગ.

૬. સંસ્થાકીય લોન: બેંકો દ્વારા ખેડૂતોને ઓછા વ્યાજે લોન આપવી.

૩. ક્રાંતિના તબક્કા અને પ્રસાર (Phases)

પ્રથમ તબક્કો (૧૯૬૬ થી ૧૯૭૨):

• આ તબક્કાનો પ્રયોગ માત્ર પંજાબ, હરિયાણા અને પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશના ભાગોમાં થયો.
• મુખ્યત્વે ઘઉં (Wheat) ના ઉત્પાદનમાં અભૂતપૂર્વ વધારો થયો.

બીજો તબક્કો (૧૯૭૦ ના દાયકા પછી):

• ક્રાંતિનો વિસ્તાર અન્ય રાજ્યો (જેમ કે આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા) માં થયો.
• ઘઉં ઉપરાંત ચોખા (Rice) અને અન્ય કઠોળ પર પણ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું.
• ક્રાંતિની અસર: ભારત અનાજમાં ‘સ્વનિર્ભર’ જ નહીં પણ ‘નિકાસકાર’ (Exporter) બન્યું.

૫. સદાબહાર ક્રાંતિ (Evergreen Revolution)

પર્યાવરણીય નુકસાન અટકાવવા ડો. સ્વામીનાથને ‘સદાબહાર ક્રાંતિ’ નો ખ્યાલ આપ્યો છે. જેમાં સેન્દ્રિય ખેતી (Organic Farming), ટીપાં સિંચાઈ (Drip Irrigation) અને પર્યાવરણને અનુકૂળ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરી લાંબા ગાળા સુધી ઉત્પાદન જાળવી રાખવાની વાત છે.

• બીજી હરિયાળી ક્રાંતિ: જેમાં પૂર્વી ભારતના રાજ્યો અને કઠોળ, તેલીબિયાં પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

૬. અન્ય મહત્વની આર્થિક ક્રાંતિઓ (List of Revolutions)

ભારતમાં ખેતી અને પશુપાલન ક્ષેત્રે અનેક ક્રાંતિઓ થઈ છે:

• સફેદ ક્રાંતિ: દૂધ (વર્ગીસ કુરિયન)
• પીળી ક્રાંતિ: તેલીબિયાં (તેલીબીયાં વધારવા)
• વાદળી ક્રાંતિ: મત્સ્ય ઉદ્યોગ
• ગુલાબી ક્રાંતિ: ડુંગળી અને પ્રોન (ઝીંગા)
• ગોળ ક્રાંતિ: બટાટા
• સોનેરી ક્રાંતિ: મધ અને ફળો
• રજત ક્રાંતિ: ઈંડા અને પોલ્ટ્રી
• ગ્રે (ગ્રે) ક્રાંતિ: રાસાયણિક ખાતર