star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૧. આયોજનનો ઈતિહાસ અને મૂળ (USSR થી ભારત)
ભારત આઝાદ થયું ત્યારે તેની પાસે આર્થિક સંસાધનો ઓછા હતા. તેથી રશિયા (USSR) ના મોડેલ પરથી આયોજિત વિકાસ (Planned Development) નો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો.
- વિશ્વેશ્વરૈયા પ્લાન (૧૯૩૪): 'Planned Economy for India' પુસ્તકમાં તેમણે પૂર્વ આયોજનની વાત કરી હતી.
- નેશનલ પ્લાનિંગ કમિટી (૧૯૩૮): સુભાષચંદ્ર બોઝના સૂચનથી જવાહરલાલ નેહરુના અધ્યક્ષ સ્થાને રચવામાં આવી.
- બોમ્બે પ્લાન (૧૯૪૪): ૮ અગ્રણી ઉદ્યોગપતિઓ (ટાટા, બિરલા વગેરે) દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યો.
- પીપલ્સ પ્લાન: એમ. એન. રોય દ્વારા.
- સર્વોદય પ્લાન (૧૯૫૦): જયપ્રકાશ નારાયણ દ્વારા.
- આયોજન પંચની સ્થાપના: ૧૫ માર્ચ, ૧૯૫૦ (બિન-બંધારણીય સંસ્થા તરીકે).
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૨. પ્રથમ ત્રણ યોજનાઓ: પાયાની ઈંટ (૧૯૫૧ થી ૧૯૬૬)
પ્રથમ પંચવર્ષીય યોજના (૧૯૫૧-૫૬):
- મોડેલ: હેરોડ-ડોમર મોડેલ (Harrod-Domar).
- મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય: ખેતી અને સિંચાઈ (Agriculture).
- સિદ્ધિઓ: ભાખરા-નાંગલ, હીરાકુડ અને દામોદર ઘાટી જેવા મોટા ડેમનું બાંધકામ શરૂ થયું. ૧૯૫૬ માં દેશમાં ૫ IIT શરૂ કરવાનું નક્કી થયું.
બીજી પંચવર્ષીય યોજના (૧૯૫૬-૬૧):
- મોડેલ: પી. સી. મહાલનોબિસ મોડેલ (Mahalanobis).
- મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય: ભારે ઉદ્યોગ અને ઝડપી ઉદ્યોગીકરણ.
- સિદ્ધિઓ: ભીલાઈ (રશિયા), દુર્ગાપુર (બ્રિટન) અને રાઉરકેલા (જર્મની) સ્ટીલ પ્લાન્ટ્સ ની સ્થાપના થઈ.
ત્રીજી પંચવર્ષીય યોજના (૧૯૬૧-૬૬):
- મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય: સ્વનિર્ભર અર્થતંત્ર (Self-reliant).
- નિષ્ફળતાના કારણો: ૧૯૬૨ નો ચીન સાથેનો યુદ્ધ, ૧૯૬૫ નો પાકિસ્તાન સાથેનો યુદ્ધ અને ભયંકર દુષ્કાળ. આ યોજના સૌથી નિષ્ફળ યોજના ગણાય છે.
- પ્લાન હોલિડે (૧૯૬૬-૬૯): ત્રણ વર્ષ સુધી વાર્ષિક યોજનાઓ (Annual Plans) ચલાવવામાં આવી.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૩. ચોથી અને પાંચમી યોજના: ગરીબી હટાવો (૧૯૬૯ થી ૧૯૮૦)
ચોથી પંચવર્ષીય યોજના (૧૯૬૯-૭૪):
- ઉદ્દેશ્ય: સ્થિરતા સાથે વિકાસ અને આત્મનિર્ભરતા.
- ખાસ નોંધ: ૧૯૬૯ માં ૧૪ બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ થયું અને હરિયાળી ક્રાંતિની સફળતા જોવા મળી. ૧૯૭૪ માં પોખરણ-૧ પરમાણુ પરીક્ષણ પણ થયું.
પાંચમી પંચવર્ષીય યોજના (૧૯૭૪-૭૮):
- ઉદ્દેશ્ય: ‘ગરીબી હટાવો’ (Garibi Hatao).
- ખાસ નોંધ: આ યોજના ઈન્દિરા ગાંધીના સમયમાં હતી, પરંતુ મોરારજી દેસાઈની સરકાર આવતા તેને ૧ વર્ષ વહેલી બંધ કરી દેવાઈ (૧૯૭૮ માં).
- રોલિંગ પ્લાન (૧૯૭૮-૮૦): જનતા પક્ષ દ્વારા ચલાવવામાં આવેલો પ્લાન.
૪. નવી આર્થિક નીતિ અને અંતિમ તબક્કો (૧૯૯૧ થી ૨૦૧૭)
આઠમી પંચવર્ષીય યોજના (૧૯૯૨-૯૭):
- વિશેષતા: ૧૯૯૧ ની આર્થિક કટોકટી પછી રાઉ-મનમોહન મોડેલ હેઠળ LPG (Liberalization, Privatization, Globalization) નીતિ અપનાવવામાં આવી.
અગિયારમી પંચવર્ષીય યોજના (૨૦૦૭-૧૨):
- થીમ: ‘ઝડપી અને સર્વસમાવેશક વિકાસ’ (Inclusive Growth).
બારમી પંચવર્ષીય યોજના (૨૦૧૨-૧૭):
- થીમ: ‘ઝડપી, વધુ સર્વસમાવેશક અને ટકાઉ વિકાસ’ (Faster, More Inclusive and Sustainable Growth).
- ખાસ નોંધ: આ ભારતની છેલ્લી પંચવર્ષીય યોજના હતી. ત્યારબાદ NITI આયોગે ૩-વર્ષ, ૭-વર્ષ અને ૧૫-વર્ષના રોડમેપ સ્વીકાર્યા છે.
૫. આયોજનના મુખ્ય એજન્સીઓ
- આયોજન પંચ (Planning Commission): યોજનાઓ તૈયાર કરવાનું કામ કરતું હતું.
- નેશનલ ડેવલપમેન્ટ કાઉન્સિલ (NDC): સ્થાપના ૬ ઓગસ્ટ, ૧૯૫૨. આ સંસ્થા પંચવર્ષીય યોજનાઓને ‘અંતિમ મંજૂરી’ (Final Approval) આપતી હતી. તેમાં વડાપ્રધાન, તમામ કેન્દ્રીય કેબિનેટ મંત્રીઓ અને તમામ રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓ સભ્યો રહેતા હતા.
