આર્થિક સુધારા ૧૯૯૧ (LPG): ઉદારીકરણ, ખાનગીકરણ અને વૈશ્વિકીકરણ

૧. ૧૯૯૧ ના સુધારાની પૃષ્ઠભૂમિ (Background)

૧૯૯૦ ના અંત ભાગમાં ભારતની આર્થિક સ્થિતિ અત્યંત દયનીય હતી.

• BoP કટોકટી: ભારત પાસે વિદેશી હૂંડિયામણ (Forex) માત્ર ૨ અઠવાડિયાની આયાત માટે જ બચ્યું હતું.
• મોંઘવારી: ફુગાવો ૧૭% સુધી પહોંચી ગયો હતો.
• કારણો: અખાતી યુદ્ધના કારણે તેલના ભાવ વધ્યા, વધુ પડતો સરકારી ખર્ચ અને આર્થિક અસ્થિરતા.
• પગલાં: ભારતે સોનું ગીરો મૂકી લોન લેવી પડી અને અંતે અર્થતંત્રના દરવાજા ખોલવા પડ્યા.

૨. LPG - ત્રણ મુખ્ય સ્તંભો

૧. ઉદારીકરણ (Liberalization): સરકારના બિનજરૂરી નિયંત્રણો અને ‘લાઈસન્સ રાજ’ નો અંત. ઉદ્યોગોને વિસ્તરણ કરવા માટે હવે વારંવાર મંજૂરી લેવાની જરૂર નહોતી.

૨. ખાનગીકરણ (Privatization): સરકારી કંપનીઓ (PSUs) માંથી હિસ્સો વેચીને ખાનગી ક્ષેત્રને ભાગીદાર બનાવવું. ટેલિકોમ, બેન્કિંગ અને એરલાઇન્સ જેવા ક્ષેત્રો ખાનગી કંપનીઓ માટે ખુલ્લા મુકાયા.

૩. વૈશ્વિકીકરણ (Globalization): ભારતની અર્થવ્યવસ્થાને વિશ્વ સાથે જોડવી. આયાત જકાત (Import Duties) ઘટાડવી અને વિદેશી મૂડીરોકાણ (FDI) ને આવકારવું.

૩. સુધારાના ઘડવૈયાઓ

૨૪ જુલાઈ, ૧૯૯૧ ના રોજ નવી ઔદ્યોગિક નીતિ જાહેર કરવામાં આવી.

• પી. વી. નરસિંહા રાવ: તે વખતના પ્રધાનમંત્રી જેમણે રાજકીય દૂરોગામી નિર્ણય લીધો.
• ડૉ. મનમોહન સિંહ: તે વખતના નાણા મંત્રી જેમણે આ સુધારાનો મુસદ્દો તૈયાર કર્યો.
• રાવ-મનમોહન મોડેલ: આ સુધારાઓને આ નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે.

૫. સુધારાની અસરો (Impact Analysis)

• પોઝિટિવ અસરો: જીડીપી ગ્રોથ રેટ વધ્યો, વિદેશી હૂંડિયામણ માં જંગી વધારો થયો, આઈટી (IT) અને સેવા ક્ષેત્ર માં ભારત વિશ્વગુરુ બન્યું, ગ્રાહકોને વધુ સુવિધાઓ મળી.
• નેગેટિવ અસરો: ખેતી ક્ષેત્રની અવગણના થઈ, અમીર અને ગરીબ વચ્ચેનું અંતર વધ્યું, પશ્ચિમી સંસ્કૃતિનો પ્રભાવ વધ્યો.