ભારતીય સંસદનો પરિચય (Introduction to Parliament)
ભારતીય બંધારણના ભાગ-5 માં અનુચ્છેદ 79 થી 122 સુધી 'સંસદ' (Parliament) વિશેની જોગવાઈ છે. ભારતની સંસદ એ દેશની સર્વોચ્ચ કાયદા ઘડનારી સંસ્થા છે. ભારતની સંસદીય વ્યવસ્થા બ્રિટિશ મોડેલ (Westminster Model) પર આધારિત છે.
અનુચ્છેદ 79 મુજબ, ભારતની સંસદ ત્રણ અંગોની બનેલી છે:
- રાષ્ટ્રપતિ (President)
- રાજ્યસભા (Rajya Sabha - Council of States)
- લોકસભા (Lok Sabha - House of the People)
નોંધ: રાષ્ટ્રપતિ સંસદના સભ્ય હોતા નથી, પરંતુ તેઓ સંસદનો અવિભાજ્ય અંગ છે, કારણ કે તેમના હસ્તાક્ષર વગર કોઈ પણ ખરડો કાયદો બની શકતો નથી.
રાજ્યસભા (Rajya Sabha) - ઉપલું ગૃહ (Upper House)
અનુચ્છેદ 80 માં રાજ્યસભાની રચનાની જોગવાઈ છે. તેને 'વડીલોનું ગૃહ' અથવા 'સ્થાયી ગૃહ' પણ કહેવામાં આવે છે.
- મહત્તમ સભ્ય સંખ્યા: 250 (હાલમાં 245).
- 238 સભ્યો રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંથી પરોક્ષ રીતે ચૂંટાય છે.
- 12 સભ્યો રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, કલા અને સમાજસેવા ક્ષેત્રમાંથી નામાંકિત (Nominated) કરવામાં આવે છે.
- રાજ્યસભા એ ક્યારેય વિસર્જન ન થતું કાયમી ગૃહ છે. તેના સભ્યોની મુદત 6 વર્ષની હોય છે, અને દર 2 વર્ષે 1/3 સભ્યો નિવૃત્ત થાય છે.
લોકસભા (Lok Sabha) - નીચલું ગૃહ (Lower House)
અનુચ્છેદ 81 માં લોકસભાની રચનાની જોગવાઈ છે. તેને 'લોકપ્રિય ગૃહ' પણ કહેવામાં આવે છે.
- મહત્તમ સભ્ય સંખ્યા: 550 (પહેલા 552 હતી, પરંતુ એંગ્લો-ઈન્ડિયન બેઠકો રદ કરવામાં આવી છે).
- હાલની સભ્ય સંખ્યા: 543.
- સભ્યોની ચૂંટણી: પુખ્ત વય મતાધિકાર (Direct Election) દ્વારા જનતા દ્વારા સીધી થાય છે.
- મુદત: સામાન્ય રીતે 5 વર્ષ, પરંતુ રાષ્ટ્રપતિ તેને સમય પહેલાં વિસર્જન કરી શકે છે.
સંસદ સભ્યની લાયકાત અને ગેરલાયકાત
- ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ.
- વય મર્યાદા: લોકસભા માટે 25 વર્ષ અને રાજ્યસભા માટે 30 વર્ષ.
- 'લાભનું પદ' (Office of Profit) ધરાવતો ન હોવો જોઈએ.
- પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો (10મી અનુસૂચિ) હેઠળ ગેરલાયક ઠરેલ ન હોવો જોઈએ.
સંસદના અધિકારીઓ (Officers of Parliament)
- રાજ્યસભાના સભાપતિ: ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ હોદ્દાની રૂએ રાજ્યસભાના સભાપતિ હોય છે.
- લોકસભાના અધ્યક્ષ (Speaker): લોકસભાના સભ્યો પોતાનામાંથી જ એક અધ્યક્ષની ચૂંટણી કરે છે. અધ્યક્ષ લોકસભાની કાર્યવાહીનું સંચાલન કરે છે.
- કોઈ ખરડો 'નાણાં ખરડો' (Money Bill) છે કે નહીં તે નક્કી કરવાની આખરી સત્તા લોકસભાના અધ્યક્ષ પાસે છે.
કાયદો બનાવવાની પ્રક્રિયા (Legislative Process)
કોઈપણ પ્રસ્તાવને સંસદમાં 'ખરડો' (Bill) કહેવામાં આવે છે. ખરડો પસાર થવાના મુખ્ય તબક્કા:
- પ્રથમ વાંચન: ખરડો રજૂ કરવો.
- દ્વિતીય વાંચન: વિગતવાર ચર્ચા અને સુધારા.
- તૃતીય વાંચન: ખરડો સ્વીકારવો કે નકારવો.
ત્યારબાદ બીજા ગૃહમાં મોકલાય છે. બંને ગૃહમાં પસાર થયા બાદ રાષ્ટ્રપતિ પાસે મંજૂરી માટે જાય છે.
નાણાં ખરડો (Money Bill) - અનુચ્છેદ 110
નાણાં ખરડો માત્ર લોકસભામાં જ રજૂ કરી શકાય છે. તેના માટે રાષ્ટ્રપતિની પૂર્વ મંજૂરી જરૂરી છે. રાજ્યસભા નાણાં ખરડાને માત્ર 14 દિવસ સુધી રોકી શકે છે, તેમાં કોઈ ફેરફાર કરવાની સત્તા રાજ્યસભા પાસે નથી.
સંયુક્ત બેઠક (Joint Sitting) - અનુચ્છેદ 108
જ્યારે બંને ગૃહો વચ્ચે કોઈ સાધારણ ખરડા બાબતે મતભેદ ઉભો થાય ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ સંયુક્ત બેઠક બોલાવે છે. આ બેઠકની અધ્યક્ષતા લોકસભાના અધ્યક્ષ (Speaker) કરે છે.
બજેટ (Annual Financial Statement) - અનુચ્છેદ 112
બંધારણમાં 'બજેટ' શબ્દનો ઉલ્લેખ નથી, તેને 'વાર્ષિક નાણાકીય પત્રક' કહેવાય છે. તે દર વર્ષે સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવે છે. બજેટના તબક્કામાં સામાન્ય ચર્ચા, ગ્રાન્ટની માંગણી અને વિનિયોગ ખરડો (Appropriation Bill) નો સમાવેશ થાય છે.
સંસદીય સાધનો: પ્રશ્નકાળ અને શૂન્યકાળ
- પ્રશ્નકાળ (Question Hour): સંસદના સત્રનો પ્રથમ કલાક. જેમાં મંત્રીઓને પ્રશ્નો પૂછી શકાય છે.
- શૂન્યકાળ (Zero Hour): પ્રશ્નકાળ પછીનો સમય. જેમાં પૂર્વ સૂચના વગર અગત્યના પ્રશ્નો ઉઠાવી શકાય છે. આ ભારતની પોતાની શોધ છે.
