star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
પંચાયતી રાજ: લોકશાહીનું વિકેન્દ્રીકરણ
ભારતમાં સત્તાના વિકેન્દ્રીકરણ (Decentralization) ના પાયામાં 'પંચાયતી રાજ' રહેલું છે. મહાત્મા ગાંધીએ 'ગ્રામ સ્વરાજ' નું સ્વપ્ન જોયું હતું. લોર્ડ રિપનને ભારતમાં 'સ્થાનિક સ્વરાજ્યના પિતા' (Father of Local Self-Government) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
બંધારણના ભાગ-4 માં 'રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો' ના અનુચ્છેદ 40 માં ગ્રામ પંચાયતોની રચનાનો ઉલ્લેખ હતો, જેને 73મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા કાયદેસરનું બંધારણીય સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
પંચાયતી રાજ માટેની મુખ્ય સમિતિઓ
- બળવંતરાય મહેતા સમિતિ (1957): 'ત્રિ-સ્તરીય' (3-tier) પંચાયતી રાજની ભલામણ કરી. તેમણે પંચાયતી રાજને 'લોકશાહી વિકેન્દ્રીકરણ' કહ્યું.
- અશોક મહેતા સમિતિ (1977): 'દ્વિ-સ્તરીય' (2-tier) વ્યવસ્થાની ભલામણ કરી (જિલ્લા પરિષદ અને મંડળ પંચાયત).
- જી.વી.કે. રાવ સમિતિ (1985): પંચાયતી રાજને 'મૂળ વગરનું ઘાસ' (Grass without roots) કહ્યું.
- એલ.એમ. સિંઘવી સમિતિ (1986): પંચાયતી રાજને 'બંધારણીય દરજ્જો' આપવાની ભલામણ કરી.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
73મો બંધારણીય સુધારો (1992)
આ સુધારા દ્વારા પંચાયતી રાજને બંધારણીય દરજ્જો મળ્યો:
- નવો ભાગ: ભાગ-9 (Part IX)
- નવી અનુસૂચિ: 11મી અનુસૂચિ (11th Schedule)
- વિષયો: પંચાયતોને કાર્ય કરવા માટે 29 વિષયો સોંપવામાં આવ્યા.
- અમલીકરણ: આ કાયદો 24 એપ્રિલ 1993 થી સમગ્ર ભારતમાં અમલી બન્યો. તેથી 24 એપ્રિલને 'રાષ્ટ્રીય પંચાયતી રાજ દિવસ' તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
- સૌપ્રથમ પંચાયતી રાજની શરૂઆત: 2 ઓક્ટોબર 1959 ના રોજ રાજસ્થાનના નાગૌર (Nagaur) જિલ્લાથી થઈ હતી.
ત્રિ-સ્તરીય માળખું (Structure)
- ગ્રામ પંચાયત (ગ્રામ સ્તર): તેના વડા સરપંચ હોય છે. સભ્યોની સંખ્યા વસ્તીના આધારે નક્કી થાય છે.
- તાલુકા પંચાયત (મધ્યવર્તી સ્તર): તેના વડા પ્રમુખ હોય છે. વહીવટી વડા ટીડીઓ (TDO) હોય છે.
- જિલ્લા પંચાયત (જિલ્લા સ્તર): સૌથી ઉપરનું સ્તર. તેના વડા પ્રમુખ હોય છે. વહીવટી વડા ડીડીઓ (DDO) હોય છે.
નોંધ: જે રાજ્યની વસ્તી 20 લાખથી ઓછી હોય ત્યાં મધ્યવર્તી (તાલુકા) સ્તર રાખવું ફરજિયાત નથી.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
અગત્યના અનુચ્છેદો (Articles 243 to 243-O)
- 243A: ગ્રામસભા (પંચાયતી રાજનો આત્મા).
- 243B: પંચાયતોની રચના.
- 243D: અનામતની જોગવાઈ (SC, ST અને મહિલાઓના અનામતની જોગવાઈ. ઓછામાં ઓછી 1/3 બેઠકો મહિલાઓ માટે).
- 243E: પંચાયતોની મુદત (5 વર્ષ).
- 243I: રાજ્ય નાણા આયોગ (State Finance Commission).
- 243K: રાજ્ય ચૂંટણી આયોગ (State Election Commission).
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
ગુજરાત પંચાયત અધિનિયમ અને તથ્યો
- ગુજરાતમાં પંચાયતી રાજની શરૂઆત: 1 એપ્રિલ 1963 (બળવંતરાય મહેતાના સમયમાં).
- ગુજરાતમાં 50% મહિલા અનામત: ગુજરાત પંચાયત સુધારા વિધેયક (2009) દ્વારા મહિલાઓને પંચાયતોમાં 50% અનામત આપવામાં આવી છે.
- સામાજિક ન્યાય સમિતિ (Social Justice Committee): દરેક સ્તરે આ સમિતિની રચના ફરજિયાત છે, જેના પિતા ઝીણાભાઈ દરજી ગણાય છે.
- સમરસ ગ્રામ પંચાયત: જે ગામમાં ચૂંટણી વિના સર્વસંમતિથી વરણી થાય તેને 'સમરસ ગ્રામ' કહેવાય છે (2001 થી શરૂઆત).
