રાજભાષા અને પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો (Official Language & Anti-Defection)

1. ભારતની રાજભાષા (Official Language) - ભાગ 17

ભારતીય બંધારણના ભાગ-17 માં (અનુચ્છેદ 343 થી 351) રાજભાષા અંગેની જોગવાઈઓ છે.

• સંઘની રાજભાષા (Art 343): ભારત સંઘની રાજભાષા 'હિન્દી' (દેવનાગરી લિપિમાં) રહેશે. આંકડાઓનું સ્વરૂપ આંતરરાષ્ટ્રીય રહેશે.
• અંગ્રેજીનો ઉપયોગ: શરૂઆતમાં 15 વર્ષ (1965 સુધી) માટે અંગ્રેજીનો ઉપયોગ ચાલુ રાખવાની જોગવાઈ હતી, જે പിന്നീട് 'રાજભાષા અધિનિયમ, 1963' દ્વારા અનિશ્ચિત કાળ માટે લંબાવવામાં આવ્યો.
• પ્રાદેશિક ભાષાઓ (Art 345): રાજ્યો પોતાની સત્તાવાર ભાષા નક્કી કરી શકે છે.
• ન્યાયતંત્રની ભાષા (Art 348): સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટની તમામ કાર્યવાહી 'અંગ્રેજી' માં રહેશે (જ્યાં સુધી સંસદ અન્ય જોગવાઈ ન કરે).

8મું પરિશિષ્ટ અને 22 ભાષાઓ

બંધારણના 8મા પરિશિષ્ટમાં માન્યતા પ્રાપ્ત 22 ભાષાઓનો સમાવેશ થાય છે:

• મૂળ ભાષાઓ: 14 હતી.
• 21મો સુધારો (1967): સિંધી ઉમેરાઈ.
• 71મો સુધારો (1992): કોંકણી, મણિપુરી અને નેપાળી ઉમેરાઈ.
• 92મો સુધારો (2003): બોડો, ડોગરી, મૈથિલી અને સંથાલી ઉમેરાઈ.

શાસ્ત્રીય ભાષાઓ (Classical Languages): તમિલ (સૌપ્રથમ-2004), સંસ્કૃત (2005), તેલુગુ, કન્નડ, મલયાલમ અને ઓડિયા.

2. પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો (Anti-Defection Law) - 10મી અનુસૂચિ

રાજકીય પક્ષપલટાને રોકવા માટે 52મા બંધારણીય સુધારા (1985) દ્વારા બંધારણમાં '10મી અનુસૂચિ' ઉમેરવામાં આવી હતી.

• ગેરલાયકાતના કારણો:
• સ્વેચ્છાએ રાજકીય પક્ષનું સભ્યપદ છોડવું.
• પક્ષના આદેશ (Whip) વિરુદ્ધ ગૃહમાં મતદાન કરવું.
• અપક્ષ સભ્ય કોઈ પક્ષમાં જોડાઈ જાય.
• નામાંકિત (Nominated) સભ્ય 6 મહિના પછી કોઈ પક્ષમાં જોડાય.
• અપવાદ: જો પક્ષના '2/3 સભ્યો' બીજા પક્ષમાં ભળી જાય (Merger), તો પક્ષપલટો લાગતો નથી.
• નિર્ણય લેવાની સત્તા: લોકસભામાં 'સ્પીકર' અને રાજ્યસભામાં 'ચેરમેન' પાસે આ સત્તા છે (જે ન્યાયિક પુનરાવલોકનને પાત્ર છે).

91મો બંધારણીય સુધારો (2003)

આ સુધારા દ્વારા પક્ષપલટા વિરોધી કાયદાને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવ્યો:

• 'પક્ષમાં વિભાજન' (Split) ની જોગવાઈ દૂર કરવામાં આવી.
• મંત્રીમંડળનું કદ લોકસભા/વિધાનસભાની કુલ સંખ્યાના 15% થી વધવું જોઈએ નહીં (નાના રાજ્યોમાં લઘુત્તમ 12).
• પક્ષપલટાના કારણે ગેરલાયક સભ્ય મંત્રી બની શકતો નથી.