star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યનો પરિચય
ભારતમાં જે રીતે ગ્રામીણ કક્ષાએ પંચાયતી રાજ છે, તેવી જ રીતે શહેરી વિસ્તારોમાં વહીવટ માટે 'શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્ય' (Urban Local Self-Government) ની વ્યવસ્થા છે. ભારતમાં સૌપ્રથમ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની સ્થાપના 1688 માં 'મદ્રાસ' ખાતે થઈ હતી.
74મા બંધારણીય સુધારા (1992) દ્વારા શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓને બંધારણીય દરજ્જો આપવામાં આવ્યો અને બંધારણમાં નવો ભાગ-9A ઉમેરવામાં આવ્યો.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
74મો બંધારણીય સુધારો (1992)
આ સુધારા દ્વારા બંધારણમાં નીચેના ફેરફારો થયા:
- નવો ભાગ: ભાગ-9A (Part IXA)
- નવી અનુસૂચિ: 12મી અનુસૂચિ (12th Schedule)
- વિષયો: નગરપાલિકાઓને કાર્ય કરવા માટે 18 વિષયો સોંપવામાં આવ્યા.
- અમલીકરણ: આ કાયદો 1 જૂન 1993 થી સમગ્ર ભારતમાં અમલી બન્યો.
શહેરી સંસ્થાઓના પ્રકાર (Types)
અનુચ્છેદ 243Q મુજબ ત્રણ પ્રકારની સંસ્થાઓ હોય છે:
- નગર પંચાયત: એવા વિસ્તારો માટે જે ગ્રામીણમાંથી શહેરી વિસ્તારમાં પરિવર્તિત થઈ રહ્યા હોય (Transitional Area).
- નગરપાલિકા (Municipal Council): નાના શહેરી વિસ્તારો માટે.
- મહાનગરપાલિકા (Municipal Corporation): મોટા શહેરી વિસ્તારો (Metropolitan Areas) માટે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
રચના અને પદાધિકારીઓ
- ચૂંટણી: નગરપાલિકાના તમામ સભ્યો લોકો દ્વારા સીધી ચૂંટણી દ્વારા ચૂંટાય છે. સભ્યોને 'કોર્પોરેટર' અથવા 'કાઉન્સિલર' કહેવાય છે.
- વોર્ડ સમિતિ: 3 લાખ કે તેથી વધુ વસ્તી ધરાવતી નગરપાલિકાઓમાં વોર્ડ સમિતિની રચના કરવી ફરજિયાત છે (Art 243S).
- મેયર (Mayor): મહાનગરપાલિકાના સર્વોચ્ચ પદાધિકારીને મેયર કહેવાય છે. તેઓ શહેરના 'પ્રથમ નાગરિક' ગણાય છે.
- કમિશનર (Municipal Commissioner): મહાનગરપાલિકાના મુખ્ય વહીવટી વડા, જે સામાન્ય રીતે IAS અધિકારી હોય છે.
- સ્થાયી સમિતિ (Standing Committee): મહાનગરપાલિકાની સૌથી શક્તિશાળી સમિતિ, જે નાણાકીય નિર્ણયો લે છે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
અનામત અને મુદત
- મુદત: સામાન્ય રીતે 5 વર્ષ (Art 243U). જો વિસર્જન થાય તો 6 મહિનામાં ચૂંટણી યોજવી પડે.
- અનામત (243T): SC, ST અને મહિલાઓ માટે બેઠકો અનામત રાખવામાં આવે છે.
- મહિલા અનામત: બંધારણ મુજબ 1/3, પરંતુ ગુજરાતમાં 50% મહિલા અનામતની જોગવાઈ છે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
ગુજરાતની મહાનગરપાલિકાઓ
ગુજરાતમાં કુલ 8 મહાનગરપાલિકાઓ (Municipal Corporations) આવેલી છે:
- અમદાવાદ (AMC)
- સુરત (SMC)
- વડોદરા (VMC)
- રાજકોટ (RMC)
- ભાવનગર (BMC)
- જામનગર (JMC)
- જૂનાગઢ (JMC)
- ગાંધીનગર (GMC)
અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન એ ગુજરાતની સૌથી મોટી અને સૌથી જૂની કોર્પોરેશન છે.
