star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
વડી અદાલત: રાજ્યનું સર્વોચ્ચ ન્યાયતંત્ર
ભારતીય બંધારણમાં દરેક રાજ્ય માટે એક પિરામિડ જેવી ન્યાયિક વ્યવસ્થા છે, જેમાં રાજ્ય સ્તરે 'વડી અદાલત' (High Court) સર્વોચ્ચ સ્થાને છે. બંધારણના ભાગ-6 (અનુચ્છેદ 214 થી 231) માં હાઈકોર્ટ વિશેની જોગવાઈઓ છે.
ભારતમાં સૌપ્રથમ 1862 માં કલકત્તા, બોમ્બે અને મદ્રાસમાં હાઈકોર્ટની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. અનુચ્છેદ 214 મુજબ દરેક રાજ્ય માટે એક વડી અદાલત રહેશે, પરંતુ 231 મુજબ સંસદ બે કે તેથી વધુ રાજ્યો માટે એક 'સંયુક્ત વડી અદાલત' (Common High Court) સ્થાપી શકે છે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
ન્યાયાધીશોની નિમણૂક અને લાયકાત
અનુચ્છેદ 217 મુજબ વડી અદાલતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJ) અને અન્ય ન્યાયાધીશોની નિમણૂક 'રાષ્ટ્રપતિ' દ્વારા કરવામાં આવે છે.
લાયકાત:
- ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈશે.
- ભારતના પ્રદેશમાં ઓછામાં ઓછા 10 વર્ષ સુધી ન્યાયિક પદ (Judicial Office) ધરાવતા હોવા જોઈએ, અથવા
- ઓછામાં ઓછા 10 વર્ષ સુધી કોઈ પણ વડી અદાલતમાં વકીલાત (Advocate) કરી હોવી જોઈએ.
નોંધ: સુપ્રીમ કોર્ટની જેમ હાઈકોર્ટમાં 'પ્રતિષ્ઠિત ધારાશાસ્ત્રી' (Distinguished Jurist) ની નિમણૂકની જોગવાઈ નથી.
કાર્યકાળ અને શપથ
- વડી અદાલતના ન્યાયાધીશ 62 વર્ષની ઉંમર સુધી હોદ્દો ધરાવે છે (SC માં આ મર્યાદા 65 વર્ષ છે).
- તેઓ પોતાનું રાજીનામું 'રાષ્ટ્રપતિ' ને આપે છે.
- શપથ: સંબંધિત રાજ્યના 'રાજ્યપાલ' દ્વારા લેવડાવવામાં આવે છે.
- તેમને પદ પરથી હટાવવાની પ્રક્રિયા સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ જેવી જ છે (સંસદ દ્વારા મહાભિયોગ જેવી પ્રક્રિયા).
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
વડી અદાલતની સત્તાઓ અને અધિકારક્ષેત્ર
- રિટ જારી કરવાની સત્તા (અનુચ્છેદ 226): હાઈકોર્ટ મૂળભૂત અધિકારો ઉપરાંત કાયદાકીય અધિકારો (Legal Rights) માટે પણ 5 પ્રકારની રિટ (Habeas Corpus, Mandamus, etc.) જારી કરી શકે છે. આ બાબતે હાઈકોર્ટની સત્તા સુપ્રીમ કોર્ટ કરતા વધુ વિસ્તૃત છે.
- અદાલતી દેખરેખ (અનુચ્છેદ 227): હાઈકોર્ટ તેના રાજ્યના તમામ તાબાની અદાલતો (Subordinate Courts) અને ટ્રિબ્યુનલ્સ પર દેખરેખ રાખે છે.
- કોર્ટ ઓફ રેકોર્ડ (અનુચ્છેદ 215): હાઈકોર્ટના ચુકાદાઓ કાયમી પુરાવા તરીકે સચવાય છે અને તેની અવગણના કરનારને સજા થઈ શકે છે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
ગુજરાત હાઈકોર્ટ વિશે વિશેષ માહિતી
- સ્થાપના: 1 મે, 1960.
- પ્રથમ મુખ્ય ન્યાયાધીશ: સુંદરલાલ ત્રીકમલાલ દેસાઈ (S.T. Desai).
- પ્રથમ મહિલા મુખ્ય ન્યાયાધીશ: સોનિયા ગોકાણી.
- વર્તમાન લોકેશન: સોલા, અમદાવાદ.
- ગુજરાત હાઈકોર્ટ દેશની એવી પ્રથમ અદાલત છે જેણે કોર્ટની કાર્યવાહીનું યુટ્યુબ પર લાઈવ સ્ટ્રીમિંગ (Live Streaming) શરૂ કર્યું હતું.
