મૂળભૂત ફરજો: ઉદભવ અને પૃષ્ઠભૂમિ
ભારતીય બંધારણના મૂળ દસ્તાવેજમાં મૂળભૂત ફરજોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો ન હતો. બંધારણના ઘડવૈયાઓ માનતા હતા કે નાગરિકો પોતાની ફરજો પ્રત્યે જાગૃત હશે. જોકે, 1975-77 ની કટોકટી દરમિયાન તેની જરૂરિયાત અનુભવાઈ અને 'સ્વર્ણ સિંહ સમિતિ' (Swaran Singh Committee) ની ભલામણ પરથી 42માં બંધારણીય સુધારા (1976) દ્વારા તેને ઉમેરવામાં આવી.
આ વિશેષતા આપણે તત્કાલીન સોવિયેત સંઘ (USSR) ના બંધારણમાંથી લીધી છે. લોકશાહી દેશોમાં જાપાન એવું પ્રથમ દેશ છે જેણે પોતાના બંધારણમાં ફરજોનો સમાવેશ કર્યો છે.
બંધારણીય સ્થાન અને સ્વરૂપ
મૂળભૂત ફરજો બંધારણના 'ભાગ-4(A)' માં માત્ર એક જ 'અનુચ્છેદ 51A' નીચે આપવામાં આવી છે.
- સંખ્યા: 1976 માં 10 ફરજો ઉમેરાઈ હતી. ત્યારબાદ 2002 માં 86માં સુધારા દ્વારા 11મી ફરજ ઉમેરવામાં આવી. આમ, હાલમાં કુલ 11 મૂળભૂત ફરજો છે.
- સ્વરૂપ: મૂળભૂત અધિકારોની જેમ આ ફરજો અદાલત દ્વારા સીધી અમલમાં મૂકી શકાતી નથી (બિન-ન્યાયિક). જોકે, સંસદ કાયદા દ્વારા તેમાં સજાની જોગવાઈ કરી શકે છે.
11 મૂળભૂત ફરજોની યાદી (List of 11 Duties)
અનુચ્છેદ 51A મુજબ ભારતના દરેક નાગરિકની ફરજ રહેશે કે:
- બંધારણને વફાદાર રહેવું અને તેના આદર્શો, સંસ્થાઓ, રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રગીતનો આદર કરવો.
- આઝાદી માટેની આપણી રાષ્ટ્રીય લડતને પ્રેરણા આપનારા ઉદાત્ત આદર્શોને હૃદયમાં સંજોવા અને અનુસરવા.
3.ભારતનું સાર્વભૌમત્વ, એકતા અને અખંડિતતાનું સમર્થન કરવું અને તેનું રક્ષણ કરવું.
- દેશનું રક્ષણ કરવું અને હાકલ કરવામાં આવે ત્યારે રાષ્ટ્રીય સેવા બજાવવી.
- ધાર્મિક, ભાષાકીય અને પ્રાદેશિક વિવિધતાથી પર રહીને ભારતના તમામ લોકોમાં સુમેળ અને સમાન બંધુત્વની ભાવના કેળવવી, સ્ત્રીઓના ગૌરવને અપમાનિત કરે તેવી પ્રથાઓનો ત્યાગ કરવો.
- આપણી સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વિરાસતનું મૂલ્ય સમજવું અને તેની જાળવણી કરવી.
- જંગલો, તળાવો, નદીઓ અને વન્ય જીવો સહિતના પ્રાકૃતિક પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવું અને જીવો પ્રત્યે અનુકંપા રાખવી.
- વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ, માનવતાવાદ અને જિજ્ઞાસા તથા સુધારણાની ભાવના કેળવવી.
- જાહેર મિલકતનું રક્ષણ કરવું અને હિંસાનો ત્યાગ કરવો.
- વૈયક્તિક અને સામૂહિક પ્રવૃત્તિના તમામ ક્ષેત્રોમાં ઉત્કૃષ્ટતા મેળવવા પ્રયાસ કરવો જેથી રાષ્ટ્ર પ્રગતિના શિખરો સર કરે.
- (86મો સુધારો 2002): 6 થી 14 વર્ષની વયના બાળકોના માતા-પિતા કે વાલીએ તેમને શિક્ષણની તક પૂરી પાડવી.
મૂળભૂત ફરજોનું મહત્વ
- નાગરિકો માટે ચેતવણી: તે અસામાજિક પ્રવૃત્તિઓ (જેમ કે રાષ્ટ્રધ્વજ સળગાવવો) વિરુદ્ધ ચેતવણી સમાન છે.
- પ્રેરણા સ્ત્રોત: તે નાગરિકોમાં શિસ્ત અને પ્રતિબદ્ધતાની ભાવના જગાડે છે.
- ન્યાયિક સહાય: અદાલતો કોઈ કાયદાની બંધારણીય માન્યતા તપાસતી વખતે મૂળભૂત ફરજોને ધ્યાનમાં લે છે.
વર્મા સમિતિ (Verma Committee, 1999)
જે.એસ. વર્મા સમિતિએ મૂળભૂત ફરજોના અમલ માટે અસ્તિત્વમાં રહેલા કાયદાઓ તપાસ્યા હતા. જેમ કે:
- રાષ્ટ્રીય ગૌરવ અપમાન નિવારણ અધિનિયમ, 1971.
- વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1972.
- નાગરિક અધિકાર સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1955.
ટીકાત્મક પાસાઓ
ઘણા નિષ્ણાતો માને છે કે આ ફરજોમાં 'કર ભરવો', 'મતદાન કરવું' અને 'કુટુંબ નિયોજન' જેવી મહત્વની બાબતોનો સમાવેશ થયો નથી. વળી, 'વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ' જેવા શબ્દો સામાન્ય નાગરિક માટે સમજવા થોડા જટિલ છે.
