star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો: એક પરિચય
ભારતીય બંધારણના ભાગ-4 (અનુચ્છેદ 36 થી 51) માં 'રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો' (Directive Principles of State Policy - DPSP) આપવામાં આવ્યા છે. આ સિદ્ધાંતોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારતમાં 'કલ્યાણકારી રાજ્ય' (Welfare State) ની સ્થાપના કરવાનો છે. આ ખ્યાલ આપણે આયર્લેન્ડ (Ireland) ના બંધારણમાંથી લીધો છે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
DPSP નું સ્વરૂપ અને મહત્વ
ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે આ સિદ્ધાંતોને બંધારણની 'નવીન વિશેષતા' (Novel Features) કહી છે. ગ્રેનવિલે ઓસ્ટિને DPSP અને મૂળભૂત અધિકારોને બંધારણના 'અંતરાત્મા' (Conscience of the Constitution) કહ્યા છે.
મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ:
- આ સિદ્ધાંતો અદાલતો દ્વારા અમલમાં મૂકી શકાતા નથી (બિન-ન્યાયિક - Non-justiciable).
- રાજ્ય જ્યારે કોઈ નવો કાયદો બનાવે ત્યારે આ સિદ્ધાંતોને ધ્યાનમાં રાખવાના હોય છે.
- તે સરકાર માટે 'સૂચના પત્ર' (Instrument of Instructions) સમાન છે.
સિદ્ધાંતોનું વર્ગીકરણ (Classification)
બંધારણમાં સત્તાવાર રીતે કોઈ વર્ગીકરણ નથી, પરંતુ અભ્યાસની સરળતા માટે તેને ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
- સમાજવાદી સિદ્ધાંતો (Socialistic Principles)
- ગાંધીવાદી સિદ્ધાંતો (Gandhian Principles)
- ઉદાર-બૌદ્ધિક સિદ્ધાંતો (Liberal-Intellectual Principles)
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
મહત્વના અનુચ્છેદો (Articles 36-51)
- અનુચ્છેદ 36: રાજ્યની વ્યાખ્યા (અનુચ્છેદ 12 મુજબ જ).
- અનુચ્છેદ 37: આ સિદ્ધાંતો બિન-ન્યાયિક છે પણ શાસન માટે પાયારૂપ છે.
- અનુચ્છેદ 38: લોકકલ્યાણ માટે સામાજિક વ્યવસ્થા જાળવવી.
- અનુચ્છેદ 39A: ગરીબો માટે મફત કાનૂની સહાય (Free Legal Aid).
- અનુચ્છેદ 40: ગ્રામ પંચાયતોની રચના (ગાંધીજીનું સ્વપ્ન).
- અનુચ્છેદ 41: કામ મેળવવાનો, શિક્ષણનો અને જાહેર સહાયનો હક.
- અનુચ્છેદ 43B: સહકારી મંડળીઓને પ્રોત્સાહન (97મો સુધારો).
- અનુચ્છેદ 44: સમાન દીવાની કાયદો (Uniform Civil Code - UCC).
- અનુચ્છેદ 45: 6 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોની સંભાળ અને શિક્ષણ.
- અનુચ્છેદ 46: SC/ST અને નબળા વર્ગોના હિતોનું રક્ષણ.
- અનુચ્છેદ 47: પોષણક્ષમ આહાર અને જાહેર આરોગ્ય (દારૂબંધી આ અંતર્ગત આવે છે).
- અનુચ્છેદ 48: ખેતી અને પશુપાલન (ગૌહત્યા નિષેધ આમાં છે).
- અનુચ્છેદ 48A: પર્યાવરણ અને વન્ય જીવોનું રક્ષણ.
- અનુચ્છેદ 50: ન્યાયતંત્રને કારોબારીથી અલગ રાખવું.
- અનુચ્છેદ 51: આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સુરક્ષાને પ્રોત્સાહન.
સુધારાઓ દ્વારા ઉમેરાયેલા નવા સિદ્ધાંતો
- 42મો સુધારો (1976): અનુચ્છેદ 39, 39A, 43A અને 48A ઉમેરાયા.
- 44મો સુધારો (1978): અનુચ્છેદ 38 માં ફેરફાર કરીને અસમાનતા ઘટાડવાની વાત કરી.
- 86મો સુધારો (2002): અનુચ્છેદ 45 ના વિષયવસ્તુમાં ફેરફાર કર્યો (શિક્ષણનો હક Art 21A માં ગયો).
- 97મો સુધારો (2011): અનુચ્છેદ 43B (સહકારી મંડળીઓ) ઉમેરાયો.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
મૂળભૂત અધિકારો vs. DPSP
- મૂળભૂત અધિકારો ન્યાયિક છે, DPSP બિન-ન્યાયિક છે.
- અધિકારો રાજકીય લોકશાહી સ્થાપે છે, જ્યારે DPSP સામાજિક અને આર્થિક લોકશાહી સ્થાપે છે.
- વિવાદના કિસ્સામાં, સામાન્ય રીતે મૂળભૂત અધિકારો સર્વોચ્ચ રહે છે, પરંતુ બંધારણ બંને વચ્ચે સંતુલન જાળવે છે (Minerva Mills Case).
