મુખ્યમંત્રી: રાજ્યના વાસ્તવિક વડા
ભારતીય સંસદીય વ્યવસ્થા મુજબ, રાજ્યપાલ એ રાજ્યના 'નામમાત્રના વડા' (Nominal Head) છે, જ્યારે મુખ્યમંત્રી એ રાજ્યના 'વાસ્તવિક વડા' (Real Head) છે. રાજ્યપાલ એ 'રાજ્યના વડા' છે, જ્યારે મુખ્યમંત્રી એ 'સરકારના વડા' છે.
કેન્દ્રમાં જે સ્થાન વડાપ્રધાનનું છે, તે જ સ્થાન રાજ્યમાં મુખ્યમંત્રીનું છે. તેઓ રાજ્યના વહીવટના ધરી સમાન છે.
મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક (અનુચ્છેદ 164)
બંધારણ મુજબ મુખ્યમંત્રીની પસંદગી અને નિમણૂક માટે કોઈ વિશિષ્ટ પ્રક્રિયા નથી. અનુચ્છેદ 164 મુજબ મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક રાજ્યપાલ દ્વારા કરવામાં આવે છે.
નિયમ મુજબ, રાજ્ય વિધાનસભામાં બહુમતી ધરાવતા પક્ષના નેતાને રાજ્યપાલ મુખ્યમંત્રી તરીકે આમંત્રિત કરે છે. જો કોઈ પક્ષને સ્પષ્ટ બહુમતી ન હોય, તો રાજ્યપાલ પોતાની 'વિવેકાધીન સત્તા' (Discretionary Power) નો ઉપયોગ કરી શકે છે.
લાયકાત અને શપથ
મુખ્યમંત્રી બનવા માટેની લાયકાત:
- ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈશે.
- રાજ્ય વિધાનમંડળના કોઈપણ એક ગૃહ (વિધાનસભા કે વિધાન પરિષદ) નો સભ્ય હોવો જોઈએ.
- જો તે સભ્ય ન હોય, તો નિમણૂક પછી 6 મહિનાની અંદર સભ્ય બનવું ફરજિયાત છે.
- વય મર્યાદા: જો વિધાનસભાના સભ્ય હોય તો 25 વર્ષ અને જો વિધાન પરિષદના સભ્ય હોય તો 30 વર્ષ.
શપથ: રાજ્યપાલ દ્વારા લેવડાવવામાં આવે છે.
રાજ્ય મંત્રીમંડળ (Council of Ministers)
અનુચ્છેદ 163 મુજબ, રાજ્યપાલને સહાય અને સલાહ આપવા માટે એક મંત્રીમંડળ રહેશે, જેના વડા મુખ્યમંત્રી હશે.
અનુચ્છેદ 164 મુજબ, અન્ય મંત્રીઓની નિમણૂક વડાપ્રધાનની સલાહથી રાજ્યપાલ કરે છે.
- મંત્રીમંડળનું કદ: 91મા સુધારા (2003) મુજબ, મંત્રીમંડળની સંખ્યા વિધાનસભાની કુલ સભ્ય સંખ્યાના '15%' થી વધુ ન હોવી જોઈએ. ગુજરાતમાં આ સંખ્યા મહત્તમ 27 (182 ના 15%) હોઈ શકે છે.
- ઓછામાં ઓછી સંખ્યા: કેટલાક રાજ્યોમાં આ સંખ્યા 12 થી ઓછી ના હોવી જોઈએ.
જવાબદારી અને કાર્યકાળ
- સાામૂહિક જવાબદારી (Collective Responsibility): મંત્રીમંડળ સામૂહિક રીતે 'વિધાનસભા' ને જવાબદાર છે. જો અવિશ્વાસનો ઠરાવ પસાર થાય, તો આખું મંત્રીમંડળ રાજીનામું આપે છે.
- વ્યક્તિગત જવાબદારી: દરેક મંત્રી 'રાજ્યપાલની મરજી' (Pleasure of Governor) સુધી હોદ્દો ધરાવે છે, પણ વડાપ્રધાનના કહેવા પર જ રાજ્યપાલ મંત્રીને હટાવી શકે છે.
- કાર્યકાળ: મુખ્યમંત્રીનો કાર્યકાળ નિશ્ચિત નથી. જ્યાં સુધી વિધાનસભામાં બહુમતી હોય ત્યાં સુધી તે પદ પર રહી શકે છે.
મુખ્યમંત્રીના કાર્યો અને સત્તાઓ
- રાજ્યપાલ અને મંત્રીમંડળ વચ્ચેની કડી (અનુચ્છેદ 167).
- મંત્રીઓની પસંદગી અને ખાતાની ફાળવણી.
- મંત્રીમંડળની બેઠકોનું અધ્યક્ષપદ સંભાળવું.
- રાજ્ય આયોજન બોર્ડના અધ્યક્ષ.
- આંતર-રાજ્ય પરિષદ અને રાષ્ટ્રીય વિકાસ પરિષદમાં રાજ્યનું પ્રતિનિધિત્વ કરવું.
ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ વિશે વિશેષ માહિતી
- પ્રથમ મુખ્યમંત્રી: ડો. જીવરાજ મહેતા (1960).
- પ્રથમ મહિલા મુખ્યમંત્રી: આનંદીબેન પટેલ (2014).
- સૌથી લાંબો સમય મુખ્યમંત્રી: નરેન્દ્ર મોદી (લગભગ 13 વર્ષ).
- સૌથી ટૂંકો કાર્યકાળ: દિલીપ પરીખ.
- ગુજરાતમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન: કુલ 5 વાર લાદવામાં આવ્યું છે (પ્રથમ વાર 1971 માં).
- વર્તમાન મુખ્યમંત્રી: ભૂપેન્દ્રભાઈ પટેલ (18મા મુખ્યમંત્રી).
